چیذر \ čīzar\ ، یا چیزر/ شیزر، در گذشته روستا، و امروزه محله‌ای واقع در محدودۀ منطقۀ ١ شهرداری تهران.
روی برخی از سنگ‌مزارهای قدیمی در چیذر کلمۀ شیزر حک شده که ظاهراً معرب واژۀ چیذر است. بر بالای تپه‌ای میان رستم‌آباد و چیذر در نزدیکی امامزاده‌ علی‌اکبر، آثاری از قلعه‌ای قدیمی دیده شده است که گمان می‌رود در دوران پیش از اسلام، پرستشگاه یا آتشکدۀ زردشتیان بوده است. برخی نیز چیذر (متشکل از دو بخش چی و زر) را به معنی زرخیز می‌دانند و بر این باورند که به‌سبب حاصلخیزبودن خاک این منطقه، آنجا را چیذر نامیده‌اند (کریمان، تهران ... ، ٤١٢؛ طباطبایی، ٦٨؛ فرزادمنش، ٦).
در دورۀ ناصری، روستای چیذر در ابتدا به اتابک اعظم (امین‌السلطان) تعلق داشته، و پس از مرگ او، به دامادش صارم‌الدوله رسیده است (طباطبایی، همانجا)؛ همچنین غلامحسین غفاری ملقب به صاحب‌اختیار، فرزند فرخ خان امین‌الدوله و از رجال دورۀ ناصری، در روستای چیذر باغ ییلاقی بزرگ و مصفایی ساخته بود. او در ١٣١١ ق، در این باغ و در حضور ناصرالدین شاه، مارگیرانی را از طایفه‌ای در قزوین دعوت کرده بود که معیرالممالک به‌تفصیل به شرح این ماجرا پرداخته است (ص ١٣٧- ١٣٨). صاحب‌اختیار بعدها در دورۀ مظفرالدین شاه، باغ چیذر را به شعاع‌السلطنه، پسر مظفرالدین شاه، فروخت (همو، ١٣٨؛ نیز نک‌ : معتمدی، ٣٧١).
از رویدادهای مهم در چیذر می‌توان به دستگیری ظهیرالاسلام، داماد ناصرالدین شاه و امام‌جمعۀ تهران، در ١٣٢٩ ق، چند روز پس از تشکیل کابینۀ دوم سپهسالار محمدولی خان تنکابنی اشاره کرد (صادق، ١/ ٧٤، ٩٥).
این روستا همچنین دارای موقوفاتی بوده است؛ ازجمله: ٦ دانگ زمین مزروعی به مساحت ٦٠٠‘١ متر (وقف امامزاده علی‌اکبر)، آب رود دربند، قنات اول بالاده، قنات دوم بالاده (وقف امامزاده علی‌اکبر)، یک قطعه زمین مزروعی به مساحت ٦٠٠‘١ متر که شخصی به نام فاطمه خانم در ١٣٢١ ق وقف مسجد و حمام چیذر کرده بود، و یک قطعه زمین مزروعی به مساحت ٤٠٠‘٢ متر که حاج محمداسماعیل در ١٣٣٦ ق وقف حمام زنانۀ چیذر نموده بود (برای آگـاهی بیشتر از موقوفات چیذر، نک‌ : ستوده، ١/ ٣٣٤-٣٣٥).
اهالی چیذر در گذشته به کشاورزی، گله‌داری و کار در کارخانۀ ضراب‌خانه و قورخانۀ سلطنت‌آباد مشغول بودند. غلات، صیفی‌جات و انار از محصولات کشاورزی روستای چیذر بوده، و آب مورد نیاز این روستا از دو رشته قنات و رودهای دربند و دارآباد تأمین می‌شده است ( فرهنگ ... ، ١/ ٦٣؛ محمودیان، ٨٣؛ کریمان، قصران، ١/ ٥٠٤؛ بلاغی، ٤٢؛ ستوده، ١/ ٣٢٦-٣٢٧).
روستای چیذر در ١٣٣٥ ش دارای ٢٣٤‘١ تن جمعیت بوده ( گزارش ... ، ٢)، و بعدها با گسترش کالبدی شهر تهران، همانند دیگر روستاهای منطقۀ شمیران به این کلان‌شهر ضمیمه شده است و امروزه (١٣٩٠ ش)، یکی از محله‌های شمال تهران به شمار می‌آید. محلۀ چیذر از شمال به خیابان شهید لواسانی واقع در محلۀ فرمانیه، از جنوب به بزرگراه صدر، بلوار قیطریه و میدان پیروز، از غرب به خیابانهای براتی نعمتی و لاله، و از شرق به خیابان پاشاظهری واقع در محلۀ کامرانیه محدود می‌شود. مسجد قائم چیذر، حوزۀ علمیۀ چیذر، و بقعۀ امامزادگان علی‌اکبر و اسماعیل از اماکن مذهبی این محله‌اند (فرزادمنش، ١، ٦؛ اعتمادالسلطنه، ٤/ ٢٣٦٠) که وجود آنها در چیذر بیانگر بافت مذهبی این محله است.
خیابانهای محلۀ چیذر ــ برخلاف محله‌های مجاور آن که دارای خیابانهای متقاطع و موازی هستند ــ به‌صورت دایره، به دور بقعۀ امامزاده علی‌اکبر کشیده شده‌اند. کوچه‌های این محله نیز به‌سبب قرارگرفتن روی تپه، دارای شیب تند هستند. کوچه‌های تکیه و امامزاده از کوچه‌های معروف محلۀ چیذر به شمار می‌آیند. از طایفه‌های ساکن در این محله نیز می‌توان به هاشمی علیا و چیذری اشاره کرد (فرزادمنش، همانجا).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٨ ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ١٣٥٠ ش؛ ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ١٣٧١ ش؛ صادق (مستشارالدوله)، صادق، خاطرات و اسناد، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦١ ش؛ طباطبایی، محمد هادی و دیگران، تهران ١٠٠، ویژه‌نامۀ صدسالگی شهرداری تهران، تهران، ١٣٨٧ ش؛ فرزادمنش، شیما، «توصیف محلۀ چیذر»، آرشیو شهرداری منطقۀ یک تهران، ١٣٨٩ ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ ش؛ کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، ١٣٥٥ ش؛ همو، قصران ( کوهسران)، تهران، ١٣٥٦ ش؛ گزارش مشروح حوزۀ سرشماری تهران، وزارت کشور، ١٣٣٧ ش؛ محمودیان، علی‌اکبر و دیگران، اطلس شهرستان شمیران، تهران، ١٣٨١ ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ١٣٨١ ش؛ معیرالممالک، دوستعلی، رجال عصر ناصری، تهران، ١٣٦١ ش.

حسن موسوی‌زاده