بنای اولیۀ مسجد که متعلق به اوایل دورۀ ناصری بوده است، به‌کلی از میان رفته، و به‌جایش مسجدی با معماری جدید در دورۀ معاصر ساخته شده است.
بانی و واقف بنا آغا بهرام قراباغی، از خواجه‌سرایان فتحعلی شـاه قاجار (سل‌ ١٢١٢-١٢٥٠ ق/ ١٧٩٧-١٨٣٤ م) بوده است. وی در آغاز از جملۀ خواجگان دستگاه آغا باجی خانم، دختر حاکم قراباغ بود که پس از ازدواج آغا ‌باجی با فتحعلی شاه، همراه او از قراباغ به تهران آمد (عضدالدوله، ١٤). آغا ‌بهرام از خواجگان محترم به شمار می‌رفت و رفتاری آمیخته با وقار و تشخص داشت. در خصوصیات ظاهری و خوب‌رویی وی گفته شده است که وی «یوسف وقت» خود بود (همو، ٤٢). آغا ‌بهرام، مورد اعتماد شاه و از مقربان وی به شمار می‌رفت، چنان‌که گزارش منابع تاریخی از مرگ فتحعلی شاه در آغوش وی چنین استنباطی به دست می‌دهد (بامداد، ٦/ ٥٩؛ لسـان‌الملک، ٣/ ٩٣٣). او در دورۀ محمد شـاه (سل‌ ١٢٥٠- ١٢٦٤ ق/ ١٨٣٤- ١٨٤٨ م) نیز از معتمدان وی بود، به‌گونه‌ای‌که هنگام انتقال جواهرات خـازن‌الدوله ــ یکی از زنـان فتحعلی شـاه ــ مأمور این کار شد (عضدالدوله، ١٥٤). در همین دوره، با برپایی دیوان عدالت یا دیوان‌خانۀ سراسری که به همت میرزا ابوالقاسم فراهانی، صدراعظم، بنیاد نهاده شد و متشکل از ٧ عضو بود، به‌عنوان امین دیوان به عضویت آن درآمد و لقب امین دیوان دریافت کرد (امین، ٣٩٣؛ سلیمانی، ٤٠). امین دیوان نیز منصبی برای رسیدگی به اختلاف میان زنان حرم بود و گفته شده است آغا ‌بهرام سالها در این سمت باقی بود (عضدالدوله، ١٦٤؛ امین، همانجا). در ١٢٦٥ ق، در غائلۀ شورش افواج آذربایجان برضد امیرکبیر، آغا بهرام یکی از محرکان شورش بود و به دستور امیرکبیر به کرمانشاه تبعید شد (لسان‌الملک، ٣/ ١٠٠٩؛ شیبانی، ١٠١؛ خورموجی، ٦٠). منابع در گزارش این واقعه، از آغا ‌بهرام با عنوان امیر دیوان‌خانه یاد ‌کرده‌اند. بر‌این‌اساس، او پیش از این تاریخ و گویا پس از میرزا نبی خان قزوینی به سمت امیری دیوان‌خانه که برابر با وزیر دادگستری بود، ارتقا یافته، و بدین نام ملقب شده بود (اعتماد‌السلطنه، المآثر ... ، ١/ ٤٠؛ بامداد، سلیمانی، همانجاها).
امینه اقدس، از سوگلیهای ناصرالدین شاه، نیز خواجه‌ای مخصوص به نام آغا بهرام داشت که در برخی منابع او را با آغا بهرام قراباغی خلط کرده‌اند (برای نمونه، نک‌ : امین، همانجا؛ شهیدی، ١١٦).
مسجد آغا بهرام در حال حاضر (١٣٩٤ ش) بنایی با معماری جدید و فاقد مناره و گنبد است. بنای جدید در ١٣٢٥ ش و به اهتمام آیت‌الله کاشانی، امام‌جمعۀ مسجد ساخته شد (بلاغی، ٦؛ طایفه). سال ساخت بنای پیشین مسجد به‌روشنی معلوم نیست. یکی از منابع، تاریخ ساخت آن را پیش از ١٢٦٥ ق/ ١٨٤٩ م دانسته است (مساجد ... ، ٣٦)، حال‌آنکه در آمار دارالخلافۀ طهران در ١٢٦٩ ق، تنها نام تکیه و حمام آغا بهرام در محلۀ عودلاجان ثبت شده، و نامی از مسجد آغا بهرام برده نشده است (نک‌ : آمار ... ، ١٢٤-١٢٥)؛ همچنین به گفتۀ اعضای هیئت امنای مسجد، بنا فاقد هرگونه کتیبه یا نوشته‌ای است که تاریخ ساخت بنای قدیمی را نشان دهد، اما همان‌گونه که پیش‌تر نیز اشاره شد، سند وقف بنا به سال ١٢٧٨ ق تنظیم شده است (شیخ‌الحکمایی، ١٥٢).
گفتنی است آب‌انباری هم به نام آب‌انبار آغا بهرام به مسـاحت ٢٠٠ مـ٢، در خیابان پامنار وجود داشته است (بلاغی، ٢). بنا‌بر‌ گزارش منبعی متأخر، این آب‌انبار در ضلع شمالی مسجد، در محل آبریزگاه کنونی مسجد جای داشته است (مساجد، ٣٧). بنای کنونی مسجد آغا بهرام در زمینی بـه مسـاحت حدود ٨٠٠ مـ٢ سـاخته شده است (بلاغی، ٥؛ مساجد، ٣٦). ٣ ورودی مسجد، در ضلع شرقی و از داخل خیابان پامنار تعبیه شده‌اند. جبهۀ شمالی عرصه به آبریزگاه و دیگر فضاهای مکمل مانند کتابخانه و دفتر بسیج اختصاص یافته، و در جبهۀ جنوبی، شبستان مسجد واقع شده است. شبستان فضایی مستطیل‌شکل، دارای ٦ ستون سنگی و سقفی تخت است که بخش فوقانی آن را با اجرای غلام‌گردش نعلی‌شکل به فضای زنانه اختصاص داده‌اند. نمای درونی شبستان از سنگ مرمر سفید کار شده، و محراب نیز کاشی‌کاری شده است.
از جملۀ مدرسان مسجد آغا بهرام، آقا ‌شیخ ‌محمود عراقی (١٢٤٠- ح ١٣١٠ ق/ ١٨٢٥-١٨٩٢ م) از مجتهدان بنام دورۀ ناصری بوده است (اعتماد‌السلطنه، همان، ١/ ٢٢٥). همچنین مراسم ختم میرزا‌ رضای مهندس‌باشی، مهندس معمار مدرسۀ دارالفنون و سد ناصری که بر رودخانۀ کرخه ساخته شد، در ١٢٩٩ ق در مسجد آغا بهرام برگزار شد (همو، روزنامه ... ، ١٤٩؛ آدمیت، ٣٥٥، ٣٩٨).

مآخذ

آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، ١٣٥٤ ش؛ آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، ١٣٦٨ ش؛ اعتماد‌السلطنه، محمد‌حسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٨٩ ش؛ همو، المآثر و الآثار، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٧٤ ش؛ امین، ‌حسن، تاریخ حقوق ایران، تهران، ١٣٨٢ ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، ١٣٥٧ ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، «قسمت غربی و مضافات آن»، قم، ١٣٥٠ ش؛ خورموجی، محمدجعفر، تاریخ قاجار (حقایق الاخبار ناصری)، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، ١٣٦٣ ش؛ سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ١٣٧٧ ش؛ سلیمانی، کریم، القاب رجال دورۀ قاجاریه، تهران، ١٣٧٩ ش؛ شهیدی، حسین، سرگذشت تهران، تهران، ١٣٨٣ ش؛ شیخ‌الحکمایی، عماد‌الدین، «اسناد وقف استان تهران در بایگانی مرکزی سازمان اوقاف و امور خـیـریـه»، میـراث جـاویـدان، تـهـران، ١٣٧٨ ش، س ٧، شم‌ ٢٨؛ صدیق‌الممالک، ابراهیم، منتخب التواریخ، تهران، ١٣٦٦ ش؛ طایفه، سیما، تحقیقات میدانی؛ عضدالدوله، احمد میرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٥ ش؛ مساجد دیرینه‌سال تهران، به کوشش حسن حبیبی، تهران، ١٣٨٨ ش.

سیما طایفه