باستان‌شناسی، مؤسسه\ moʾassese-ye bāstān-šenāsī\ ، نخستین مؤسسۀ پژوهشهای باستانی در ایران، وابسته به دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران (تأسیس: ١٣٣٨ ش/ ١٩٥٩ م). این مؤسسه به پیشنهاد عزت‌الله نگهبان، استاد باستان‌شناسی و معاون وقت ادارۀ کل باستان‌شناسی تأسیس شد ( آشنایی ... ، ١؛ «درباره ... »، بش‌ ) و هدف از تأسیس آن، افزون ‌بر تحقیقات علمی دانشگاهی در زمینۀ باستان‌شناسی و تمدنهای گذشتۀ ایران و کشورهای همسایه، فراهم‌آوردن امکانات لازم برای آموزش علمی دانشجویان باستان‌شناسی کشور بود ( آشنایی، ٢-٣).
پایگاه باستان‌شناسی این مؤسسه در دشت قزوین، کاروان‌سرای محمدآباد خرّه، از آثار دورۀ صفوی، قرار دارد (ملک‌شهمیرزادی، ٤٢٩؛ «درباره»، بش‌ ؛ نگهبان، ٨٠ -٨١) و کاوشهای چراغ‌علی‌تپه یا تپۀ مارلیک رودبار (١٣٤٠ ش)، هفت‌تپۀ شوش، دشت قزوین (تپه‌زاغه، تپۀ سکزآباد، تپۀ قبرستان) الموت، رصدخانۀ مراغه و دشت تهران از جملۀ فعالیتهای این مؤسسه به ‌شمار می‌رود ( افتتاحیه ... ؛ موسوی، ١٤؛ نگهبان، ٨١).
انتشار نخستین مجلۀ تخصصی باستان‌شناسی با همکاری گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران با عنوان مارلیک و کندوکاو (جمعاً ٣ ‌شماره، به‌صورت ضمیمۀ مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم ‌انسانی دانشگاه تهران)، آموزش علمی دانشجویان (١٣٤٩-١٣٥٧ ش)، آموزش دانشجویان پسر (از ١٣٦٥ ش)، آموزش دانشجویان پسر و دختر (از ١٣٦٧ ش)، و برگزاری کنفرانسها و سمینارها، از دیگر فعالیتهای این مؤسسه بوده است (ملک‌شهمیرزادی، نیز آشنایی، همانجاها).
افزون ‌بر اینها، نخستین موزۀ پژوهشی این مؤسسه در ١٣٥٠ ش در هفت‌تپۀ شوش تأسیس شد که تا ١٣٥٨ ش دایر بود (معصومی، ٢٣٤- ٢٣٥). این موزه در ١٣٨٣ ش، هم‌زمان با ٧٠ سالگی دانشگاه تهران، و براساس کاوشها و بررسیهای چندین‌سالۀ باستان‌شناسی دانشگاه تهران، در طبقۀ فوقانی این مؤسسه بازگشایی شد ( افتتاحیه‌).
دفتر مؤسسۀ باستان‌شناسی نخست در دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی تهران، در باغ نگارستان مستقر بود (١٣٣٨ ش) و اکنون (١٣٨٦ ش) در باغ فردوس شمیران و در ساختمانی قرار دارد که در ١٣٥٢ ش از سوی دکتر محمود افشار یزدی، به‌عنوان موقوفه در اختیار دانشگاه تهران قرار گرفت. این ساختمان که منزل شخصی دکتر افشار بود، یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری ایرانی در دورۀ پهلوی اول است ( آشنایی، ١؛ «درباره»، بش‌ ؛ افشار، ١١).

مآخذ

آشنایی با مؤسسۀ باستان‌شناسی دانشگاه تهران، هشتمین نمـایشگاه دستـاوردهای علمـی ـ پـژوهشی، فـرهنگـی و هنـری دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، تهران، ١٣٧٤ ش؛ افتتاحیۀ موزۀ پژوهشی مؤسسۀ باستان‌شناسی دانشگاه تهران، تهران، ١٣٨٣ ش؛ افشار یزدی، محمود، پنج وقف‌نامه، تهران، ١٣٦٢ ش؛ «دربارۀ مؤسسۀ باستان‌شناسی»، مؤسسۀ باستان‌شناسی دانشگاه تهران (مل‌ )؛ معصومی، غلامرضا، باستان‌شناسی ایران، تهران، ١٣٥٥ ش؛ ملک‌شهمیرزادی، صادق، «بررسی تحولات مطالعات باستان‌شناسی در ایران»، مجموعۀ مقالات انجمن‌وارۀ بررسی مسائل ایران‌شناسی، به ‌کوشش علی موسوی گرمارودی، تهران، ١٣٦٩ ش؛ موسوی، محمود، «باستان‌شناسی در پنجاه سالی کـه گذشت»، میـراث فرهنگی، تهـران، ١٣٦٩ ش، شم‌ ٢؛ نگهبان، عزت‌الله، مروری بر پنجاه‌ سال باستان‌شناسی ایران، تهران، ١٣٧٦ ش؛ نیز:

Archaeology, http: / / archaeology. ut. ac. ir / a boutus / index. htm (acc. Jul. ٦, ٢٠٠٥).
عمادالدین شیخ‌الحکمایی