فرفیون \ farfiyūn \ ، یا شیرسگ، جنسی از گیاهان گل‌دار، یک‌ساله یا چندسالۀ علفی، درختچه‌ای یا درختی یک‌پایه، با شیرابۀ سفیدرنگ و تلخ‌مزه که در سراسر جهـان ــ بـه‌استثنـای نواحـی سرد شمالـی و کوهستانهای مرتفع ــ ازجمله در بلندیهای شمیران و جاجرود می‌روید.
در متون کهن پزشکی، صمغ درخت مازریون و نیز درخت خار / غار، فرفیون (فربیون / اوفِربیون / اوبربیون / آفَربیون) نامیده می‌شد. به نوشتۀ پزشکان طب سنتی، صمغ (شیرابۀ) تازۀ این گیاه به رنگ خاکستری متمایل به زرد، و صمغ کهنۀ آن متخلخل و خشک و مایل به سرخ است. صمغ فرفیون طعم و بوی تندی دارد و به نامهای مختلف عربی ازقبیل آکل نفسه، قاتل نفسه و قاتل ابیه نامیده شده است؛ زیرا این صمغ به‌سبب تأثیر قویِ ترکیبِ شیمیاییِ آن، در هرچه ریخته شود آن را، و هر چه را در آن ریخته شود، از بین می‌برد. در گذشته برای استخراج و جمع‌آوری این صمغ، از شکنبۀ گوسفند که ظاهراً نسبت به آن مقاوم بوده است، استفاده می‌کردند (حاجی‌زین‌عطار، ٤٥٣؛ حکیم مؤمن، ٣٢٠؛ بیرونی، ٥١٦- ٥١٧؛ میرحیدر، ٤ / ٢٨٥). امروزه فرفیون به جنسی از گیاهان شیرابه‌دار (نه صمغ آنها) گفته می‌شود.
در جهان بیش از ٦٠٠‘١ گونه از این جنس وجود دارد که نزدیک به ٧٠ گونۀ علفی و درختچه‌ای آن در ایران می‌روید. این جنس از نظر اقتصادی و دارویی ارزشمند است، اما ارزش علوفه‌ای ندارد. بنت‌قنسول گونه‌ای از فرفیون است که به شکل زینتی و درختچه‌ای، دارای برگهای سبز روشن و چمنی است و در پاییز و زمستان، گل‌آذینهایی به رنگ سرخ دارد و به‌واسطۀ
حرارت مناسب محیط، برگهای انتهای ساقۀ آن رنگ زیبایی به خود می‌گیرد. بنت قنسول از گونه‌های واردشده به ایران، و بومی مکزیک است (مظفریان، رده‌بندی ... ، ٢ / ٣٠٤، درختان ... ، ٢٦٤؛ ثابتی، ١٥٠).
فرفیونِ درختچه‌ای و بیدار جزو درختان کائوچوکی از این جنس‌اند. گونۀ اول با برگهای قلبی‌شکل و ریزان، انحصاری ایران است و فقط در نواحی جنوبی کشور می‌روید و به‌گویش محلی پِرِخ و پَرّه خوانده می‌شود. گونۀ دوم هم در جنوب کشور به‌عنوان پرچین کاشته می‌شود و شباهت زیادی به پِرِخ دارد، با این تفاوت که برخلاف گونۀ اول، فاقد انشعابات کروی‌شکل است و گاهی با درختان بومی اشتباه گرفته می‌شود. چون شیرابۀ سفیدرنگ آن در تماس با چشم، سوزش و درد ایجاد می‌کند، از همین رو به آن دیدار (دیه‌دار)، و گاهی نیز درخت نفت گفته می‌شود (همو، ١٤٩-١٥١؛ مظفریان، ٢٢١, ٢٢٣، درختان، ٢٦٥).
گونۀ معروف این جنس که در طب سنتی مصرف دارویی دارد، Euphorbia helioscopia است. این جنس یک‌ساله، به ارتفاع ٣٠-٥٠ سانتی‌متر، با ساقۀ کوتاه و نسبتاً ضخیم، و برگهای متناوب و تخم‌مرغی ـ شکل و دندانه‌دار، بـه رنگ خاکستری روشن است. ریشۀ آن ــ بـا خاصیت مسهلی ــ برای دفع کرم روده مفید و دانۀ آن نیز ملین است و از مخلوط آن با فلفل سیاه بوداده برای درمان مبتلایان به وبا استفاده می‌شود. از شیرابۀ این گونه برای از بین بردن زگیل استفاده می‌کنند (میرحیدر، همانجا؛ زرگری، ٤ / ٣٦٩؛ عماد، ٥ / ٩٥).
فرفیون از نظر پزشکان طب سنتی، طبیعتی گرم و خشک دارد. در گذشته از این صمغ بیشتر برای استعمال داخلی استفاده می‌شد، اما امروزه به‌سبب سمی‌بودن این صمغ و سوزش و خارش شدید ناشی از آن، برای استعمال داخلی توصیه نمی‌شود؛ در پاره‌ای از موارد برای استعمال خارجی، جوشاندۀ این گیاه به‌عنوان محلول شست‌وشو برای رفع جوش و کورک پوست کاربرد دارد (حکیم مؤمن، همانجا؛ میرحیدر، ٣٠٢- ٣٠٣).
فرفیونِ پس‌قلعه‌ای / خوشه‌ای گیاهی چندساله (پایا)، متمایل به سبز، به ارتفاع ٢٥-٥٠ سانتی‌متر، با برگهای بدون دم‌برگ که در بالای ساقه به‌تدریج بزرگ‌تر می‌شود، و گلهای مجتمع در گل‌آذین سیاتیوم به ‌صورت چترهایی با ٥-٦ شعاع بلند و منتهی به دو شاخۀ کوتاه، از گونه‌های بومی ایران است که در منطقۀ شمیرانات و جاجرود در ارتفاع ٥٠٠‘١ متری می‌روید. زمان گل‌دهی این گیاه در ماههای تیر و مرداد است (قهرمان، شم‌ ١٤ / ١٦٧٥، نیز ٦٧؛ مبین، ٢ / ١٢٠).

مآخذ

بیرونی، ابوریحان، الصیدنة، به‌کوشش عباس زریاب، تهران، ١٣٧٠ ش؛ ثابتی، حبیب‌الله، درختان و درختچه‌های ایران، تهران، ١٣٤٤ ش؛ حاجی زین‌عطار، علی، اختیارات بدیعی، کانپور، ١٢٩٦ ق / ١٨٧٩ م؛ حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، به‌کوشش روجا رحیمی و دیگران، تهران، ١٣٨٦ ش؛ زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، ١٣٦٩ ش؛ عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، ١٣٧٩ ش؛ قهرمان، احمد، فلور رنگی ایران، مؤسسۀ تحقیقات جنگلها ومراتع و دانشگاه تهران، تهران، کد ٠٥٢ / ٠٠١ / ٠٥٥؛ مبین، صادق، رستنیهای ایران، فلور گیاهان آوندی، تهران، ١٣٥٨ ش؛ مظفریان، ولی‌الله، رده‌بندی گیاهی، تهران، ١٣٧٩ ش؛ همو، درختان و درختچه‌های ایران، تهران، ١٣٨٣ ش؛ میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، ١٣٧٤ ش؛ نیز:

Ghahreman, A. and F. Attar, Biodiversity of Plant Species in Tehran Megalopolis, Tehran, ٢٠٠١; Mozaffarian, V., A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, ١٩٩٦.
هما میرانصاری