آشتیانی \āštiyānī\، میرزا احمد (١٣٠٠-١٣٩٥ ق/ ١٨٨٢-١٩٧٥ م)، فقیه و فیلسوف شیعی امامی، چهارمین و کوچک‌ترین فرزند میرزا محمدحسن مجتهد آشتیانی، فقیه سرشناس روزگار ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار، و شارح آثار شیخ مرتضى انصاری.
میرزا احمد پس از پایان تحصیل مقدمات عربی و ادبیات فارسی، به خواندن سطوح فقه و اصول در خدمت پدر خود پرداخت و بعد از درگذشت وی (١٣١٩ ق/ ١٩٠١ م)، تحصیلاتش را نزد علمای دیگری مانند سید محمد یزدی، میرزا هاشم رشتی، حکیم کرمانشاهی و حکیم اشْکوَری دنبال کرد و آنگاه در مدرسۀ سپهسالار به تدریس معقول و منقول مشغول شد (آشتیانی، ١٧؛ مشار، ١/ ٣٢٥). سپس، در سال ١٣٤٠ ق/ ١٩٢١ م به نجف اشرف رفت و افزون‌بر کسب فیض از محضر استادانی چون علامۀ نائینی، آقا ضیاء عراقی، آیت‌اللٰه مشکینی و آقا سید ابوالحسن اصفهانی، خود نیز مجلس درس فلسفه دایر ساخت.
آشتیانی در ١٣٥٠ ق/ ١٩٣١ م به ایران برگشت و بقیۀ عمر را در تهران به تدریس فقه و اصول و علوم عقلی، تألیف کتاب و ارشاد مردم گذراند. وی هنگام وفات، متصدی مدرسۀ علمیۀ مروی، بزرگ‌ترین حوزۀ علمیۀ تهران، بود (استادی، ٥). میرزا احمد افزون‌بر احاطه بر علوم عقلی و نقلی، در پزشکی قدیم و دانشهای ریاضی نیز دستی داشت. خط بسیار زیبایی داشت و با تخلص «واله» شعر می‌سرود. وی عارفی خلیق، متواضع، سلیم‌النفس، متعبد و مثلِ اعلای پارسایی بود (مطهری، ٦١٩). میرزا احمد از ٥ تن از مراجع زمان یعنی میرزا حسین نائینی، حائری یزدی، آقا ضیاء عراقی، سید ابوالحسن اصفهانی و حاج آقا حسن بروجردی گواهی اجتهاد داشت («مختصری ... »، ٨). وی در تهران درگذشت و در صحن حضرت عبدالعظیم (ع) در ری به خاک سپرده شد.
فرزند ارشد میرزا احمد به نام میرزا محمدباقر (١٢٨٤-١٣٦٣ ش/ ١٩٠٥-١٩٨٤ م)، یکی از علمای طراز اول عصر حاضر ایران بود. براساس گزارش رضا استادی، درمجموع، ٦٢ کتاب، رساله و حاشیه از میرزا احمد باقی مانده که از آن میان، بیش از ٢٧ کتاب و رساله به چاپ نرسیده است (ص ٢١-٢٥). از تألیفات چاپ‌نشدۀ وی ٣٢ حاشیه است که میرزا احمد آنها را بر کتابهای معتبر فقه، اصول، حکمت، معانی و بیان، عرفان، صرف و نحو عربی، هیئت و منطق نوشته است.
کتابها و رسالات چاپ‌شدۀ میرزا عبارت‌اند از: ١. رسالۀ قول ثابت، به فارسی، به کوشش کوشانپور، شامل ٥ اصل در اثبات خداوند، اثبات علم خداوندی، اثبات لزوم بعث نبی، اثبات امامت، و برزخ و معاد. این رساله اولین‌بار در ١٣٣٥ ق/ ١٩١٧ م چاپ سنگی شده است؛ ٢. نامۀ رهبران، آموزش کتاب تکوین، به فارسی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ١٣٧٤ ق/ ١٩٥٤ م (چ ١، ١٣٦٠ ق)، مشتمل بر فلسفه و اصول عقاید شیعه؛ ٣. مقالات احمدیه، به فارسی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ١٣٧٧ ق/ ١٩٥٧ م، شامل ٣ مقاله در بیان فواید خودشناسی (مقالۀ اول) و اصول اخلاق (مقالات دوم و سوم)؛ ٤. طرائف ‌الحکم، به عربی، تهران، صدوق، ١٣٤٠ ش، در دو جلد، همراه با ترجمۀ فارسی با عنوان اندرزهای ممتاز؛ ٥. مناسک حج به فارسی، تهران، ١٣٨٦ ق/ ١٩٦٦ م؛ ٦. لوامع الحقایق‌ فی ‌اصول ‌العقاید، به عربی، تهران، ١٣٥٣ ش، جزء اول این کتاب شامل مبحث توحید و نبوت، و جزء دوم آن مشتمل بر مبحث امامت و معاد است؛ ٧. چهارده رسالۀ فارسی، به کوشش رضا استادی، تهران، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٢ م. این مجموعه شامل ١٤ رساله اسـت: «پـرسش‌نـامـه»، «آداب دعـا»، اخـلاق و توحید، «میزان القرائة»، «توحید و معاد»، «عیدیه»، دلائل‌ التوحید، بیان نافع، یادآور در توحید، «تفسیر آیۀ قل الروح»، سرمایۀ سعادت، «کلمۀ طیبه»، قول ثابت و هدیۀ احمدیه. هریک از رسالات اخلاق و توحید، دلائل التوحید، بیان نافع، یادآور در توحید، سرمایۀ سعادت، قول ثابت و هدیۀ احمدیه قبلاً به‌طور مستقل چاپ شده‌اند؛ ٨. صدوبیست حدیث و چهار رسالۀ عرفانی و فلسفی، به عربی، به کوشش رضا استادی، تهران، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٥ م، شامل: «الاحادیث‌ المنتخبة»، تبیان‌ المسالک‌ ‌فی ‌باب‌ ‌الوجود و الموجود، الولایة، هدیۀ احمدیه، «علم ‌الباری» و قصد ‌السبیل فی‌ رد الجبر‌ و التفویض، به ضمیمۀ کتاب نور الهدایة فی ‌الامامة، تألیف جلال‌الدین دوانی. رسالۀ قصد السبیل قبلاً همراه رسالۀ تبیان ‌المسالک، و هدیۀ احمدیه با چاپ سنگی منتشر شده است. رسالۀ الولایة نیز یک ‌بار در ١٣٦٨ ق/ ١٩٤٩ م چاپ سنگی شده است (نک‌ : آقـابزرگ، ٤/ ٤٢، ١٧/ ٩٩، ٢٠٩، ٢٤/ ٢٣؛ آشتیانی، ٢١-٢٥).

مآخذ

آشتیانی، احمد، چهارده رسالۀ فارسی، به کوشش رضا استـادی، تهـران، ١٤٠٣ ق؛ آقـابـزرگ، الذریعة؛ استـادی، رضـا، مقدمه بر چهارده رسالۀ فـارسی (نک‌ : هم‌ ، آشتیانی)؛ «مختصری از شرح احوال و آثار استاد میرزا احمد آشتیانی»، معارف اسلامی، تهران، ١٣٤٥ ش، س ١، شم‌ ١؛ مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چـاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٤ ش؛ مطهری، مرتضى، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، ١٣٦٢ ش.

مجدالدین کیوانی (دبا)