دانشنامه تهران بزرگ - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٧ - آقا شیخ محمد، سرای
آقا شیخ محمد، سرای
نویسنده (ها) : امیرحسین مرادخانی
آخرین بروز رسانی : سه شنبه ٩ خرداد ١٤٠٢
تاریخچه مقالهآقا شیخ محمد، سرای \sarā-ye āqā šeyx mohammad\، بنایی واقع در محلۀ بازار، در تهران عهد ناصری.
در «نقشۀ نجمالدوله» از دارالخلافه، در قسمت شرقی محدودۀ محلۀ بازار، راستهبازار آهنگرها با جهت شمال به جنوب کشیده شده که در ضلع غربی این راسته، سرای آقا شیخ محمد جانمایی گشته است (نک : اطلس ... ، ٨٤).
در آمار دارالخلافه در سال ١٢٦٩ ق، نامی از این سرا برده نشده است، چنانکه در نقشههای «کرشیش» در ١٢٧٥ ق/ ١٨٥٩ م و «برزین» در ١٢٦٨ ق/ ١٨٥٢ م نیز موقعیت این سرا مشخص نیست. با نگاهی دقیقتر به «نقشۀ نجمالدوله» درمییابیم که شمار کـاروانسراها از دورۀ ناصری بهبعد در محلههای تهران افزایش چشمگیری داشته است. این نکته در آمار سال ١٣٢٠ ق کاملاً مشهود است؛ چه، شمار کاروانسراهای محلۀ بازار در آن سال به ٦٠ باب رسیده بود ( آمار ... ، ٣٥٥)، درحالیکه در آمار ١٢٦٩ ق، ١٧ باب کاروانسرا شمارش شده است (همان، ٣٠٥). ازاینرو، میتوان چنین استدلال کرد که سرای آقا شیخ محمد در میانۀ عهد سلطنت ناصرالدین شاه ساخته شده است. از زندگانی آقا شیخ محمد آگاهیای نداریم.
در نقشههای پس از دورۀ قاجار نامی از این سرا دیده نمیشود؛ تنها در «نقشۀ تهران بزرگ»، که در حدود سال ١٣٤٧ ش ترسیم شده، موقعیت این سرا جانمایی، و نام آن به سرای لاله تغییر یافته است ( تهراننگاری، ٣٥٧). سرای لاله امروزه (١٣٩٨ ش) در راستهبازار آهنگرها برجا ست (نقشه ... ).
مآخذ
آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، ١٣٦٨ ش؛ اطلس تهران قدیم؛ تهراننگاری؛ نقشۀ تهران.
امیرحسین مرادخانی