کامرانیه \ kāmrāniy(yy)e \ ، محله‌ای در شمیران، واقع در منطقۀ ١ شهرداری تهران که در دورۀ قاجار به‌صورت باغ ـ روستا بوده است. این محله امروزه از شمال به محلۀ نیاوران و منظریه، از شرق به محلۀ حصاربوعلی، از غرب به محلۀ دزاشیب، و از جنوب به محلۀ فرمانیه محدود می‌شود.
محلۀ کامرانیه از املاک کامران میرزا نایب‌السلطنه (١٢٧٢- ١٣٤٨ ق / ١٨٥٦- ١٩٢٩ م)، سومین فرزند ناصرالدین شاه بوده است. زمینهای این منطقه پیش‌تر متعلق به میرزا سعید خان مؤتمن‌الملک (١٢٣١-١٣٠١ ق / ١٨١٦-١٨٨٤ م)، وزیر امور خارجۀ دورۀ ناصری بود (شرف، ٢). کامران میرزا این اراضی را که شامل باغ و آبادی مختصری بود، در حدود سال ١٢٩٥ ق / ١٨٧٨ م از مؤتمن‌الملک خریداری کرد (همانجا) و از آن پس این اراضی کامرانیه نامیده شد (اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، ١ / ١١٩).
کامران میرزا با بذل توجه ویژه به آبادانی و انتظام زمینهای خریداری‌شده، باغ ـ روستای سابق را طی ٣ سال به باغی وسیع و فرح‌بخش بدل نمود و در آن عمارتهای زیبایی از قبیل اندرونی، بیرونی، عمارت سردر، سرای حرم و خدم، یک عمارت کلاه‌فرنگی و نیز استخرهای بزرگ و گلخانه ساخت (شرف، همانجا؛ معیرالممالک، ٥٤).
کامران میرزا با افزودن بخشهایی از زمینهای جماران، نیاوران، چیذر و حصاربوعلی به اراضی خریداری‌شده، این محدوده را وسعت بخشید (ستوده، ٢ / ٦٩٦). در یک منبع متأخر گفته شده است که کامران میرزا باغ منظریه را نیز به باغ کامرانیه ضمیمه کرد (جلالی، ١٦٥). بنابر این گزارش، باغ منظریه نخست به میرزا فتحعلی خان شیرازی، ملقب به صاحب‌دیوان تعلق داشت. صاحب‌دیوان بعدها آن را به مبلغ ٠٠٠‘١٢ تومان به سلطان مراد میرزا حسام‌السلطنه فروخت (همانجا). پس از مرگ حسام‌السلطنه، عمارت و باغ منظریه به دخترش سرورالدوله، همسر کامران میرزا به ارث رسید (علی‌اکبر، ٥٥٢). براساس این اطلاعات، چه‌بسا ارثیۀ سرورالدوله به‌سبب قرارگیری در نزدیکی املاک شوهرش به باغ کامرانیه اضافه شده باشد.
عین‌السلطنه محدودۀ باغ کامرانیه را از اول منظریه تا رستم‌آباد (منظور رستم‌آباد بالای سابق و فرمانیۀ امروزی است) ذکر کرده (جلالی، همانجا، به نقل از عین‌السلطنه)، و دوستعلی خان معیرالممالک ثانی (د ١٣٤٥ ش) عرض آن را ٣٠٠ متر، و طولش را ٠٠٠‘ ٣ متر (به وسعت ٩٠ هکتار) آورده است (همانجا). طرح باغ کامرانیه، باغچه‌بندی و گل‌کاری آن مطابق باغهای فرنگی اجرا شده بود (اعتمادالسلطنه، همانجا) و در آن انواع درختان بارور و بی‌بار، گلها، گیاهان، مرکبات و میوه‌هایی چون آناناس که اصل آنها از فرنگ آورده شده بود، کاشته شد (شرف، همانجا).
باغ کامرانیه دو باغبان اتریشی و ٢٥ باغبان ایرانی داشت، ضمن اینکه روزانه ٢٠ کارگر گلها را آبیاری می‌کردند (سالور، ١ / ٢١٤؛ علی‌اکبر، همانجا؛ جلالی، ١٦٦). بنابر گزارش اعتمادالسلطنه، کامران میرزا سالانه مبلغ هنگفتی بابت نگهداری از باغ خود می‌پرداخت (همانجا)، به طوری که تنها مواجب سالانۀ دو باغبان فرنگی حدود ٠٠٠‘١ تومان بود (علی‌اکبر، همانجا).
ساموئل بنجامین، سفیر آمریکا در ایران دورۀ ناصری (١٨٨٣ م / ١٣٠٠ ق)، باغ کامرانیه را به‌صورت باغی مطبق وصف کرده است که در هر طبقه حوضها و فواره‌های آب داشت و در آن، انواع درختان و گیاهان به طرزی زیبا کاشته شده بود (ص ٢٤٠-٢٤١). او همچنین از عمارت تابستانی نایب‌السلطنه (عمارت کلاه‌فرنگی) به‌عنوان یکی از عمارتهای بسیار باشکوه شمیران یاد کرده است (همانجا).
ظاهراً این عمارت برای پذیرایی از مهمانان در نظر گرفته شده بود و حکم بیرونی مجموعه را داشت (علی‌اکبر، همانجا). براساس تصاویر به جا مانده، باغ کامرانیه به‌صورت عرصه‌ای شیب‌دار بود که تراسهای متعدد داشت. از وسط تراسها آب‌نمای باغ عبور می‌کرد. هر تراس در دو طرف آب‌نما دو پایه‌گلدان مدور آجری داشت که روی آنها، و نیز بر لبۀ آب‌نما گلدان گل چیده
بودند. کف باغ آجرفرش بود و سردری هم در جبهۀ شمالی باغ قرار داشت (ﻧﻜ : ستوده، ٢ / تصویر شم‌ ١٩٧).
همچنین تصویری از عمارت ییلاقی کامران میرزا در سفرنامۀ بنجامین وجود دارد که در به دست دادن طرحی کلی از عمارت و تزیینات نمای آن، تا حد زیادی یاری می‌رساند. در این تصویر، عمارت ییلاقی به‌صورت کوشکی دوطبقه است که در جبهۀ اصلی خود، یک حوض بزرگ با شمار زیادی فواره دارد. بخش میانی عمارت دارای پیش‌نشستگی از نما ست. این بخش به‌عنوان محور تقارن بنا نسبت به بدنه‌های جانبی عمارت تشخص و برجستگی دارد و در بالاترین نقطۀ نما به یک خورشیدی ختم می‌شود. گرداگرد بنا را در هر طبقه ایوانی سراسری فراگرفته است. ایوان طبقۀ همکف در بخش میانی سقفی بلندتر دارد. در ایوانهای دوطبقه شماری ستون باربر و تزیینی دیده می‌شود.
ستونهای طبقۀ همکف مدور و قطور است و با گل‌وبوته‌های ظریف گچ‌بری که دور بدنۀ ستون پیچیده شده‌اند (همانند ستونهای عمارت معیرالممالک در باغ فردوس که هنوز پابرجا ست)، تزیین شده است. ستونهای طبقۀ دوم قطر کمتر و بدنۀ ساده دارند. نورگیرهای عمارت با ریتم ٣-٣-٣ در طبقۀ اول و ٢-٣-٢ در طبقۀ دوم تعبیه شده‌اند. همچنین با توجه به تصویر یادشده، طرح عمارت زمینه‌ای هشت‌ضلعی دارد، زیرا منتهاالیه شرقی و غربی عمارت در دو طبقه پخ شده است.
تزیینات متکلف نمای ساختمان در گچ‌بری ستونها و سرستونها، قواره‌بری و منبت‌کاری پنجره‌ها، آینه‌کاری ایوان و کاشی‌کاری ازاره‌ها در طبقۀ هم‌کف، و در تزیینات لبۀ شیروانی دیده می‌شود (نک‌ : همو، ٢ / تصویر شم‌ ١٩٥). از تزیینات نمای داخلی عمارت اطلاعی در دست نیست، اما بنابر گزارش منابع، می‌توان دریافت که فضای داخلی به انواع اسباب، مبلمان، چلچراغها و دیگر آرایه‌های گران‌بها و متجمل آراسته بوده است (ﻧﻜ : علی‌اکبر، ٥٥٢؛ نیز ستوده، ٢ / تصویر شم‌ ١٩٦).
باغ کامرانیه از تفرج‌گاههای ناصرالدین شاه نیز به شمار می‌رفت (اعتمادالسلطنه، روزنامه ... ،٩١، ١٨٨، ٣٢٧). یک بار هم به مناسبت تولد ناصرالدین شاه، مراسم جشن باشکوهی در این باغ برگزار شد (فووریه، ١٨٨- ١٨٩). همچنین از رویدادهای مهمی که در باغ کامرانیه به وقوع پیوسته است، می‌توان به راه‌اندازی نخستین دستگاه تلفن در ایران اشاره کرد؛ در دورانی که کامران میرزا وزرات جنگ را عهده‌دار بود، پیش از ١٣٠٣ ق، نخستین خط تلفن در ایران از باغ کامرانیه در شمیران به ساختمان وزارت جنگ واقع در تهران کشیده شد (پژمان، ٤٦٥).
بعدها کامران میرزا بخشی از اراضی وسیع کامرانیه را که شامل زمینهای جنوبی بود، به فرمانفرما فروخت. فرمانفرما این املاک را به نصرت‌الدوله فیروز میرزا بخشید و از آن پس این نواحی فرمانیه نام گرفت (ستوده، ٢ / ٦٩٦). پس از مرگ کامران میرزا، باغ کامرانیه به یکی از دختران او رسید که همسر جان‌محمد خان، پسر احمد خان علاءالدوله بود. پسر جان‌محمد خان، سعید امیر علایی، به این باغ بسیار علاقه داشت و به آن رسیدگی می‌کرد تا اینکه در ١٣٢٠ ش، در سانحۀ سقوط هواپیما کشته شد. بر اثر این حادثه جان‌محمد خان باغ کامرانیه را به مبلغ ٠٠٠‘٨٠ تومان که قیمت نازلی بود، فروخت و بعدها زمینهای کامرانیه تفکیک شد (نوربخش، ٢ / ١٣٣١).
در فرهنگ جغرافیایی ایران (١ / ١٧٤) که اطلاعات آن مربوط به سالهای میانی دهۀ ١٣٢٠ ش است، از کامرانیه در کنار حصار بوعلی به‌عنوان یکی از روستاهای شمیران یاد شده است که بر روی هم ١٦٢ تن ساکن داشته است. در آن سالها شغل اصلی مردم این روستا کشاورزی و باغداری، و عمده‌ترین محصولات آن غلات، بنشن و میوه‌های سردرختی بوده، و آب کشتزارها و باغهای آن از قنات و رودخانۀ دارآباد تأمین می‌شده است. راه شوسۀ تجریش به اراج از کنار کامرانیه می‌گذشته، و این روستا دارای یک باب دبستان بوده است.
در سرشماری ١٣٣٥ ش نیز کامرانیه در کنار حصار بوعلی، یک روستا به شمار رفته، و جمعیت آن ٩٣١‘١ تن گزارش شده است ( گزارش ... ، ٢). این افزایش جمعیت چشمگیر بیانگر آن است که پس از تفکیک و فروش زمینهای کامرانیه در دهۀ ١٣٢٠ ش، جمعیت قابل ملاحظه‌ای در نخستین سالهای دهۀ ١٣٣٠ ش در آنجا ساکن شده‌اند و باغ بزرگ و زیبای کامرانیه به محله‌ای مسکونی بدل شده است. با گسترش کالبدی شهر تهران در دهۀ ١٣٤٠ ش، کامرانیه ضمیمۀ این کلان‌شهر، و به یکی از محله‌های اعیان‌نشین شمال آن بدل شد.

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ ش؛ همو، المآثر و الآثار، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٣ ش؛ پژمان بختیاری، حسین، تاریخ پست و تلگراف و تلفن، تهران، ]١٣٢٧ ش[؛ جلالی، نـادره، «یادگارهای نایب‌السلطنه در تهران»، نامۀ انجمن، تهران، ١٣٨٢ ش، شم‌ ١٢؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ١٣٧٤ ش؛ ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ١٣٧٤ ش؛ شرف، ١٣٠٥ ق، شم‌ ٦١؛ علی‌اکبر بن عبدالجلیل، «جغرافیای شمیران»، یغما، تهران، ١٣٤٥ ش، س ١٩، شم‌ ٢٢٢؛ فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ ش؛ فووریه، ژ. ب.، سه سال در دربار ایران، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٢٦ ش؛ گزارش مشروح حوزۀ سرشماری تهران، وزارت کشور، تهران، ١٣٣٧ ش؛ معیرالممالک، دوستعلی، رجال عصر ناصری، تهران، ١٣٦١ ش؛ نوربخش، مسعود، تهران به روایت تاریخ، تهران، ١٣٨١ ش؛ نیز:

Benjamin,S.G.W.,Persia and the Persians, London, ١٨٨٧.
سیما طایفه ـ حسن موسوی‌زاده