حصاربوعلی \ hesār bū-ʾalī\ ، در گذشته روستا، و امروزه از محله‌های واقع در منطقۀ ١ شهرداری تهران.
اهالی این منطقه، حصاربوعلی را به ابوعلی‌سینا نسبت می‌دهند. به‌گفتۀ آنها، ابوعلی سینا در سدۀ ٥ ق / ١١ م و در مهاجرت طولانی‌مدت خود از گرگان به ری، مدتی را در این منطقه سپری کرده، و در آنجا حصار و بارویی ساخته است (مهرپارسا، ٩).
از تاریخچۀ حصاربوعلی آگاهی دقیق در دست نیست، اما سنگ‌قبرهای یافت‌شده در این منطقه که متعلق به سالهای ١٠١٥ تا ١٠٩٥ ق است، پیشینۀ آن را دست‌کم به دورۀ صفویه بازمی‌گرداند (ستوده، ١/ ٣٤٩-٣٥٠؛ «حصاربوعلی»، بش‌ ؛ طباطبایی، ٧٤).
کامران میرزا، فرزند سوم ناصرالدین‌ شاه قاجار، هنگامی که زمینهای جانب غربی حصاربوعلی را به تملک خود درآورد، در آن باغی به نام کامرانیه ساخت و این منطقه از آن پس، به کامرانیه نیز شهرت یافت (معتمدی، ٣٧٣؛ اعتمادالسلطنه، ١١٧، ١٠١٠). پس از دورۀ قاجار، حصاربوعلی و کامرانیه در تقسیمات کشوری به‌عنوان یک روستا به شمار آمدند.
روستای حصار بوعلی دارای زمستانی سرد بود و در تابستانها از ییلاقهای خوش آب‌وهوای شمیران به شمار می‌آمد ( فرهنگ ... ، ١/ ١٧٤؛ مهرپارسا، همانجا). اقتصاد این روستا بر پایۀ کشاورزی و باغبانی استوار بود و غلات، بنشن، توت فرنگی، سیب‌زمینی، هویج و خیار از محصولات کشاورزی آن محسوب می‌شد (کریمان، ١/ ٥٢٩؛ ستوده، ١/ ٣٥٤).
آب مورد نیاز اهالـی از طریق چنـد قنات (نک‌ : دنبالۀ مقاله) و رودخانۀ دارآباد تأمین می‌شد (بلاغی، ٧٦). طایفه‌های جابرانصاری، عسگریان، قراگوزلو، خان‌سفید، یزدانیان، نظری و ناطقیان از مهم‌ترین طایفه‌های حصاربوعلی به شمار می‌رفتند (ستوده، ١/ ٣٥٢؛ «حصاربوعلی»، بش‌ ).
٣ باب مسجد، یک باب تکیه، ٥ باب دکان، یک کاروان‌سرا و دو گورستان از جملۀ موقوفات روستای حصاربوعلی به شمار می‌آمدند (بلاغی، ٤٤). در سرشماری ١٣٣٥ ش، جمعیت این روستا و کامرانیه روی هم ٩٣١‘١ تن ذکر شده است ( گزارش ... ، ٢).
حصاربوعلی و کامرانیه در جریان گسترش شهر تهران در اواسط دهۀ ١٣٤٠ ش، به شهر تهران ضمیمه، و به محله‌های جداگانه‌ای در شمال شهر تهران بدل شدند (تحقیقات ... ).
محلۀ حصاربوعلی از شمال بـه میدان و خیابان باهنر (نیـاوران)، از جنـوب بـه خیابان لـواسانی (فرمانیه)، از غرب بـه خیابان بـازدار (کامرانیه)، و از شرق بـه خیابان پاسداران منتهی می‌شود («شورایاری ... »، بش‌ ؛ محمودیان، ٢٠). از قناتهای مشهور محلۀ حصاربوعلی که امروزه (١٣٨٧ ش) همچنان جاری‌اند، می‌توان به قنات میرزا علی در خیابان سعیدی، قنات ملک‌آباد در خیابان ناطقیان، قنات باغ عزیز خان در خیابان عسگریان و قنات تکیه در خیابان خان‌سفید اشاره کرد. آب این قناتها شیرین است و به سمت کامرانیه و فرمانیه سرازیر می‌شوند. همچنین کوچه‌های ملک‌آباد (شهید ناطقیان)، درآسیاب (خان‌سفید) و استخر (محمد عسگریان) از کوچه‌های مشهور محلۀ حصاربوعلی به شمار می‌آیند («حصاربوعلی»، بش‌ ؛ طباطبایی، ٧٤).
بـاغ مهـمـان‌دوسـت بـا مساحـت ٠٠٠‘ ٢٥ مـ٢، از قدیمی‌ترین باغهای موجود در این محله است. باغ عزیز خان نیز امروزه به فرهنگ‌سرای نیاوران و مرکز تحقیقات فیزیک نظری بدل شده است («حصاربوعلی»، بش‌ ؛ مهرپارسا، ٩). کوچه‌های باریک، دیوارهای کاهگلی و درختان بلند از ویژگیهای شاخص این محله به شمار می‌آیند (بابامهر، بش‌ ؛ معتمدی، همانجا).
امروزه (١٣٨٧ ش) در محلۀ حصاربوعلی تنها چند خانۀ قدیمی باقی مانده است که مهم‌ترین آنها خانه‌ای با معماری قاجاری و قدمتی حدود ١٥٠ سال است («حصاربوعلی»، بش‌ ). آسایشگاه دکتر محمد یزدی، فرهنگ‌سرای نیاوران، مرکز تحقیقات فیزیک نظری، دو گورستان قدیمی که امروزه به بوستان و زمین ورزشی خاک‌سفید بدل شده‌اند، دو حسینیه و مسجدجامع و تکیه‌ای با قدمت ١٦٠ تا ١٧٠ سال، از اماکن تاریخی، مذهبی، علمی و فرهنگی این محله به شمار می‌روند (همانجا).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ ش؛ بابامهر، «تکیۀ حصاربوعلی، حسینیۀ پیر شمیران»، همشهری، تهران، ١٣٨٢ ش، س ١١، شم‌ ٣٢٣‘ ٣؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ١٣٥٠ ش؛ تحقیقات میدانی مؤلف؛ «حصاربوعلی»، کتاب اول (مل‌ )؛ ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ١٣٧١ ش؛ «شورایاری محلات»، تهران (مل‌ ‌)؛ طباطبایی، محمدهادی و دیگران، تهران ١٠٠، ویژه‌نامۀ صدسالگی شهرداری تهران، تهران، ١٣٨٧ ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان مرکزی، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ ش؛ کریمان، حسین، قصران ( کوهسران)، تهران، ١٣٥٦ ش؛ گزارش مشروح حوزۀ سرشماری تهران، وزارت کشور، تهران، ١٣٣٧ ش؛ محمودیان، علی‌اکبر و دیگران، اطلس شهرستان شمیران، تهران، ١٣٨١ ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ١٣٨١ ش؛ مهرپارسا، روح‌الله، «زیرگوش کاخ نیاوران / ده‌حصاربوعلی و ناگفته‌هایی از خاطرات انقلاب»، ایران، تهران، ١٣٨٦ ش، شم‌ ٨٥٣‘ ٣؛ نیز:

Ketabeavval,www. ketabeavval.ir/ tehran/ ١٩٧٥. aspx (acc.Dec.٢٩,٢٠٠٩); Tehran, www. tehran. ir/ Default. aspx ? language =fa-IR &\ Page Content ID = ١١١ ٤ & tabid = ٦٥٢٦ (acc. Dec. ٢٣, ٢٠٠٨).
حسن موسوی‌زاده