براساس مستندات سازمان میراث فرهنگی، کاخ بیرونی رضا شاه یکی از قدیمی‌ترین ساختمانهای موجود در مجموعـۀ سعدآبـاد است. ایـن بنـای خشتی ٦٠٠ مـ٢ وسعت دارد و شامل یک طبقه و یک زیرزمین است. عمارت این کاخ ویژگیهای معماری دوران قاجار را دارا ست.
این ساختمان در زمان پهلوی اول مدتی دفتر کار رضا شاه، و مدتی هم محل اقامت ملکه عصمت دولتشاهی، همسر چهارم رضا شاه، بود. در زمان سلطنت محمدرضا شاه، این ساختمان به محل سکونت سرآشپز مخصوص او تبدیل شد. در همین دوره تصمیم به تخریب بخش اندرونی ساختمان، و احداث کاخ دیگری به جای آن گرفته شد، اما این تصمیم اجرا نشد.
پس از انقلاب اسلامی از این عمارت به‌عنوان انباری برای نگهداری برخی از اموال موزه‌ها و دیگر تجهیزات سعدآباد استفاده می‌کردند تا اینکه در دهۀ ١٣٧٠ ش، پس از اجرای یک دوره مرمت و ایجاد تغییراتی در فضای داخلی، به‌ موزه‌ای برای نمایش آثار محمود فرشچیان، مینیاتوریست مشهور ایرانی تبدیل شد. این موزه در ٢٦ مهر ١٣٨٠، به نام این هنرمند با ٥ سالن مشتمل بر ٧٠ اثر اهدایی از مجموعۀ آثار او به سازمان میراث فرهنگی، گشایش یافت. در مقابل این موزه تندیسی از محمود فرشچیان نصب شده است (آقایی، ٥١؛ «تهران‌گردی ... »، بش‌ ؛ تحقیقات ... ).
موزۀ فرشچیان از تابستان ١٣٨٢ ش تا زمستان سال بعد، به‌منظور مجهزشدن به سیستمهای نورپردازی، ارتقای سیستمهای امنیتی و حفاظتی، و اجرای یک دوره مرمت برای دفع رطوبت از این بنای تاریخی تعطیل شد. در جریان عملیات مرمت و احیا، با تخریب یکی از دیوارهای خشتی، نقشۀ مادر و اولیۀ این عمارت قاجاری بدون الحاقات کشف شد. این نقشه اکنون در مرکز اسناد سعدآباد نگهداری می‌شود («موزه ... »، ١؛ تحقیقات).
از مهم‌ترین حوادث مرتبط با موزۀ فرشچیان باید به مفقودشدن شماری آثار هنری از این موزه در بهار ١٣٨٤ ش اشاره کرد. چند ماه پس از مرمت و بازگشایی مجدد موزۀ فرشچیان، تابلوی «گرفتار» که در یکی از گالریهای موزه به نمایش درآمده بود، و نیز دو اثر طراحی از انبار موزه به سرقت رفت. اگرچه سارق این آثار هنری، یکی از خدمۀ موزه شناخته شد، و صبح روز بعد از این حادثه او را دستگیر کردند، اما وی ادعا کرد که آثار مسروقه را نابود کرده است و از محل آنها اطلاعی ندارد.
فرمانده یگان پاسداران میراث فرهنگی در ١٣٨٥ ش اعلام کرد که آثار مسروقۀ موزۀ فرشچیان پیدا شده است؛ اما این خبر در روزهای بعد تکذیب شد. پروندۀ تابلوهای مسروقۀ این موزه همچنان بدون نتیجۀ مشخصی مفتوح مانده است.
پس از سرقت این آثار از موزۀ سعدآباد، فرشچیان به نشانۀ اعتراض به عدم پیگیری مسئولان برای پیداکردن آثارش، از اهدای آثار جدید به این مجموعه خودداری کرده است (محمود‌زاده، ١٣؛ «فرمانده ... »، ١٥؛ «خبر ... »، بش‌ ؛ «انصراف ... »، بش‌ ‌).

مآخذ

آقایی، مهتاب، «موزۀ فرشچیان، کاخ بیرونی رضاخان»، کارنامۀ سال ١٣٨١ سعدآباد، تهران، ١٣٨٢ ش؛ «انصراف فرشچیان از اهدای آثار جدید به موزه»، زمانه (مل‌ ‌)؛ تحقیقات میدانی مـؤلف؛ «تهـران‌گـردی را بـا سعدآبـاد شـروع کنیـد»، راهنمـای کاخ ـ مـوزه‌های سعدآبـاد، روابط عمـومی فـرهنگی ـ تاریخـی سعدآباد، تهران، ١٣٨٨ ش؛ «خبر پیداشدن آثار فرشچیان تکذیب شد»، خبرگزاری فارس، ١ / ٦ / ١٣٨٥ ش، شم‌ ٣٣٤‘٠١٠‘٥٠٦‘٨؛ «فرمانده یگان پاسداران میراث فرهنگی کشور: تابلوهای مسروقۀ استاد فرشچیان از موزۀ سعدآباد کشف شد»، کیهان، ٢٦ / ٥ / ١٣٨٥ ش، شم‌ ٥٩٤‘١٨؛ محمودزاده، چنگیز، «سرنوشت مبهم آثار به‌سرقت‌رفتۀ استاد فرشچیان»، ایران، ٢٥ / ١ / ١٣٨٥ ش، شم‌ ٤٤٢‘ ٣؛ «موزۀ فرشچیان اسفندماه بازگشایی می‌شود»، خبرگزاری میراث فرهنگی، ٣ / ١٢ / ١٣٨٣ ش؛ نیز:

Zamaaneh, www.zamaaneh.com / morenews / ١٠ / ٢٠٠٦ / post_١٨٦.html.

شیده لالمی