آشتیانی \āštiyānī\، میرزا محمود (١٢٦٤ یا ١٢٦٦- ١٣٥٩ ش/ ١٨٨٥ یا ١٨٨٧-١٩٨٠ م)، فرزند شیخ مرتضى، عالم دینی و فقیه.
میرزا محمود در خانواده‌ای روحانی در تهران چشم به جهان گشود. خانوادۀ وی از خاندانهای علمی معروف و صاحب‌نام در تهران بودند و جد او، شیخ محمد آشتیانی، از مراجع و فقهای بزرگ در روزگار خود و از رهبران جنبش تنباکو بود (امین، ٣/ ٢٥٢؛ شریف رازی، گنجینه ... ، ٤/ ٣٦٧).
میرزا محمود مقدمات را نزد علمـای تهران فراگرفت، سپس برای تحصیل سطوح عالیه به حوزۀ علمیۀ قم رفت و مکاسب را نزد شیخ عبدالکریم حائری آموخت (همو، آثار ... ، ٢/ ٢٦٩). بعد از آن، عازم مشهد شد و در محضر پدرش که از مدرسان حوزۀ علمیۀ مشهد بود، حاضر گشت (همو، گنجینه، همانجا). مدتی بعد به نجف رفت و مدت ٣ سال در فقه و اصول از محضر میرزا محمدحسین نائینی، شیخ موسى خوانساری و شیخ محمدعلی کاظمی بهره برد (حسینی، ٢/ ٨٠٢؛ امین، همانجا). وی به‌سبب ناسازگاری آب‌وهوای نجف مجبور به بازگشت به ایران شد و برای بار دوم به قم رفت و حدود ٨ سال از درس و بحث آیت‌الله حائری یزدی فیض برد (استادی، ١٤) و سرانجام به زادگاهش بازگشت.
از استادان او در تهران می‌توان از میرزا هاشم اشکوری، میرزا حسن کرمانشاهی و آقا میر شهاب نیریزی نام برد (امین، همانجا؛ فرهنگ ... ، ١/ ١٨٢).
آشتیانی تا پایان عمر، در حالت انزوا، در تهران به تألیف و تصنیف مشغول شد (شریف رازی، همانجا). او در ١٦ مهر ١٣٥٩، در تهران درگذشت و پس از تشییع پیکرش، در مشهد به خاک سپرده شد («تشییع ... »، ٢).
از آثار وی اینها ست: کتابهای ‌الصلاة، تقریرات بحث آیت‌الله حائری در ٣ جلد که به چاپ رسیده است؛ النکاح، تقریرات بحث همو که منتشر شده است؛ شرح درر الفوائد همو، در اصول فقه؛ الاجارة، تقریرات بحث پدرش شیخ مرتضى آشتیانی که به چاپ رسیده است؛ و تصحیح القضاء همو (شریف رازی، همان، ٤/ ٣٦٨؛ ریحان، ٣٣٨؛ استادی، همانجا).

مآخذ

استادی، رضا، مقدمه بر چهارده رسالۀ فارسی احمد آشتیانی، به کوشش همو، تهران، ١٤٠٣ ق؛ «تشییع‌جنازۀ باشکوه»، اطلاعات، تهران، ١٣٥٩ ش، شم‌ ‌٢٥٧‘١٦؛ امین، حسن، مستدرکات اعیان الشیعة، بیروت، ١٤١٠ ق؛ حسینی، احمد، تراجم الرجال، قم، ١٤١٤ ق؛ ریحان، علیرضا، آینۀ دانشوران، قم، ١٣٧٢ ش؛ شریف رازی، محمد، آثار الحجة، قم، ١٣٧٤ ق؛ همو، گنجینۀ دانشمندان، تهران، ١٣٥٣ ش؛ فرهنگ ناموران معاصر ایران، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، ١٣٨١ ش.

مینا احمدیان