شیان \ šiyān \ ، درگذشته روستایی از توابع شمیران، و امروزه محله‌ای واقع در محدودۀ منطقۀ ٤ شهرداری تهران.
شیان در لغت به معنای جزا و پاداش، نیز نام گیاهی دارویی است که به آن خون سیاوشان گفته می‌شود (برهان ... ). شیان همچنین نام ایلی کردنژاد از طوایف پشت‌کوه و تیره‌ای از طوایف کلهر است. افزون بر این، نام شیان در نخستین سده‌های اسلامی بر چند موضع ازجمله یکی از روستاهای بخارا و روستایی در بُست افغانستان اطلاق می‌شده است (یاقوت، ٣ / ٣٤٥). امروزه روستایی واقع در ٣٦کیلومتری جنوب غربی سنندج در کردستان نیز به این نام خوانده می‌شود ( فرهنگ ... ، ٣٥ / ٢١٢).
اراضی شیان از شمال به ازگل، از غرب به لویزان، از جنوب‌ غربی به مبارک‌آباد، از جنوب به باکک، و از شرق به زمینهای نارمک محدود است. شیان از روستاهای بسیار قدیمی شمیران است که بنابر گفته‌های ریش‌سفیدان آن، پیش از انضمام این روستا به تهران، آبادی بزرگی بوده است. شیان پس از انقراض سلسلۀ صفوی، از یورشهای افغانان آسیبهای فراوان دید و شمار ساکنان آن به ٧ خانوار کاهش یافت (ستوده، ١ / ٥٤٢). این روستا در ٩کیلومتری جنوب ‌شرقی تجریش و ٣کیلومتری شرق سلطنت‌آباد قرار داشت (کریمان، ١ / ٥١٩)، و فاصلۀ آن تـا تهران حدود ١٣ کمـ بود. روستای شیان آب‌وهوایی به مراتب خنک‌تر از تهران داشت و ازاین‌رو، مورد توجه تهرانیان بود.
در دورۀ قاجار، این روستا متعلق به میرزا آقا خان نوری، صدراعظم ناصرالدین ‌شاه، بود و شاه گاهی در تابستان به آنجا می‌رفت. در دورۀ قاجارها مردم بر این باور بودند که هرگز در روستای شیان، بیماری وبا شایع نمی‌شود؛ ازاین‌رو، به نوشتۀ اعتمادالسلطنه، در حدود سال ١٢٦٩ ق که وبا در تهران و روستاهای شمیران شایع شده بود، ناصرالدین ‌شاه به همراه اطرافیانش برای مصون ماندن از این بیماری در روستای شیان اقامت گزید (ص ١٠٩٣).
ازجملۀ رویدادهای مهم دورۀ قاجار در شیان، پنهان‌شدن میرزا حسینعلی نوری ملقب به بهاء‌الله در ملک‌ میرزا آقا‌خان نوری بود. در ١٢٦٨ ق، چند تن بابی در نیاوران به جان ناصرالدین‌ شاه سوء قصد کردند و پیروان علی‌محمد باب مورد پیگرد قرار گرفتند. در این هنگام، میرزا حسینعلی نوری که خود را جانشین باب می‌خواند، در شیان در ملک میرزا آقاخان نوری که از بستگان او بود، پنهان شد و مخفیانه در آنجا زندگی می‌کرد تا اینکه حاج علی‌ خان مراغه‌ای حاجب‌الدوله او را در آنجا یافت و به تهران آورد (همانجا).
شیان در گذشته بر سر راه قدیم تهران به لواسان جای داشت و راهی دیگر این روستا را به لویزان، مبارک‌آباد، سلطنت‌آباد و ضراب‌خانه متصل می‌ساخت؛
همچنین از شیان راهی فرعی به قاسم‌آباد و نارمک، و راهی دیگر به ازگل منتهی می‌شد. زمینهای این روستا به‌صورت اربابی اداره می‌شد؛ بدین ترتیب که محصول زمین به ارباب، و آن به رعایا می‌رسید، اما محصولات سردرختی و میوه‌ها میان ارباب و رعیت به‌صورت مساوی تقسیم می‌شد. دامنۀ شمالی تپه‌های واقع در جنوب این روستا دیم‌کاری می‌شد، و سهم هر یک از ارباب و رعیت نیمی از محصول بود.
در دهۀ ١٣٢٠ ش، زمینهای روستای شیان به فردی به نام تیرداد بارسقیان، حسابدار دبیرستان البرز، تعلق داشت. او در ١٣٢٦-١٣٢٧ ش، بخشی از زمینهای شیان را قطعه‌بندی کرد و به دبیران دبیرستان البرز فروخت.
در ١٣٢٦ ش، در روستای شیان ٨ خانوار رعیت زندگی می‌کردند که شغل اصلی آنها کشاورزی، باغداری و دامداری بود، اما در تابستانها بر جمعیت این روستا افزوده می‌شد. در آن زمان، از کشتزارهای روستای شیان حدود ٨٠ خروار گندم و ٥٠ خروار جو به دست می‌آمد. افزون بر آن، رعایا محصولاتی چون سیب‌زمینی، بادمجان، نخود، لوبیا، یونجه، اسپرس و شبدر نیز می‌کاشتند و حدود ٣٠٠ رأس گوسفند و بز هم داشتند. برخی از زمینهای کشاورزی شیان با توجه به میزان محصول‌دهی‌شان، به نامهای چهل‌منه، ‌سی‌منه، سه‌خرواری و چهارخرواری خوانده می‌شدند.
آب روستای شیان از رشته‌قناتی به درازای ٥ / ٣ کم‌ـ با میزان آبدهی ٥ / ٢ سنگ تأمین می‌شد (ستوده، ١ / ٥٤٣-٥٤٥). به نوشتۀ فرهنگ جغرافیایی ایران (١ / ١٢٩)، در سالهای پایانی دهۀ ١٣٢٠ ش، روستای شیان ٨٠ تن جمعیت داشته که در سرشماری رسمی ١٣٣٥ ش، جمعیت آن به ٢٤ تن کاهش یافته است ( گزارش ... ، ٤).
روستای شیان در دهۀ ١٣٤٠ ش، همچون بسیاری از روستاهای شمیران بر اثر رشد کالبدی شهر تهران، در این کلان‌شهر ادغام، و به محله‌ای از شهر تهران بدل شد. امروزه چندین مجتمع مسکونی بزرگ در محلۀ شیان وجود دارد.

مآخذ

اعتماد‌السلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ ش؛ برهان قاطع؛ ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ١٣٧١ ش؛ کریمان، حسین، قصران ( کوهسران)، تهران، ١٣٥٦ ش؛ گزارش مشروح حوزۀ سرشماری تهران، وزارت کشور، تهران، ١٣٣٧ ش؛ یاقوت، بلدان.

میلاد شعبانی