نسترن \ nastaran \ ، درختچه‌ای با نام علمی رزا کانینا، که در حاشیۀ جنگلها، چاهها و گودالهای آب می‌روید.
این گیاه در منابع طب سنتی به نامهای نسرین، نسترون، نستر و نامهای عربی ورد احمر بری و وردالکلب نیز ثبت شده است. بلندی نسترن حدوداً به ٣ متر می‌رسد؛ شاخه‌های آن کمانی است و برگهایش دارای ٥ تا ٧ برگچۀ کرک‌دار یا بی‌کرک و به رنگ سبز تیره است. برگچه‌ها دندانه‌های اره‌ای نوک‌تیز و کشیده‌ای دارند و گلهای شبیه به گل سرخ آن در رنگهای سفید، صورتی و سرخ، به صورت تکی یا گروهی می‌رویند (بیرونی، ٦٠٥؛ جرجانی، الاغراض ... ، ١ / ٣٠٩؛ خوش‌بین، ٣ / ١٨٤؛ زرگری، ٢ / ٢٧٧؛ میرحیدر، ٣ / ٣٩٧).
میوۀ نسترن، بیضی‌شکل و به رنگ قرمز تیره یا روشن است و آن را سینورودون می‌نامند. در دیوارۀ داخلی میوه الیاف باریک و ابریشمی وجود دارد که در آن فندقه‌های سختی قرار دارند. سینورودون پس از خشک شدن، طعمی نسبتاً شیرین و قابض می‌گیرد. از نظر ترکیبات شیمیایی، بخش گوشت‌دار سینورودون دارای مقدار زیادی ویتامین ث، اسید سیتریک، اسید مالیک، قند و تانن است. دانه‌های آن معطر، اما سمی‌اند و حدود ١٠٪ روغن دارند (خوش‌بین، همانجا؛ زرگری، ٢ / ٢٧٨- ٢٧٩؛ میرحیدر، ٣ / ٣٩٨).
گیاه نسترن در مناطق مختلف دامنه‌های البرز و اطراف تهران، ازجمله در بلندیهای ٣٠٠‘٢متری کوههای توچال، پس‌قلعه و فشند می‌روید. در طب گیاهی، نسترن به صورتهای دم‌کرده، جوشانده، گرد و مربای سینورودون و شربت و عرق مصرف می‌شود. از دیدگاه طب سنتی، نسترن دارای طبیعتی گرم و خشک است (خوش‌بین، ٣ / ١٨٥-١٨٦؛ زرگری، ٢ / ٢٧٩، ٢٨١؛ میرحیدر، همانجا؛ نفیسی، ٢٧١).
این گیاه سرشار از ویتامین ث، و علاج‌کنندۀ حبس‌البول است. استحمام کردن با دم‌کردۀ گل و برگ نسترن بوی بد بدن را رفع می‌کند؛ آرام‌کنندۀ اعصاب و برطرف‌کنندۀ اسهال است. خون‌ریزی سینه را متوقف، و سنگ و ورم کلیه را رفع می‌کند. الیاف داخلی سینورودون ضد انگل است و مخلوط آن با عسل، موجب از بین رفتن کرم آسکاریس می‌شود. دم‌کردۀ نسترن برای برطرف کردن آلبومین ادرار مؤثر، و
تقویت‌کنندۀ کلیه است. عصارۀ آن وزوز گوش و بی‌خوابی را درمان می‌کند و نشاط‌آور است (ابن‌سینا، ٢ / ٢٣١؛ عقیلی، ٨٧٠؛ خوش‌بین، ٣ / ١٨٦؛ میرحیدر، ٣ / ٣٩٨- ٣٩٩). همچنین این گیاه سرعت جریان خون در پوست را زیاد می‌کند و از همین‌رو، سبب لطافت پوست می‌شود؛ دم‌کردۀ نسترن برای رفع تپش قلب سودمند، و تقویت‌کنندۀ معده است؛ موجب روان‌شدن خون قاعدگی می‌شود؛ مقاومت و مصونیت بدن را نیز در مقابل بیماریها بالا می‌برد. همچنین از ضماد برگ نسترن برای ترمیم شکستگی استخوان و رفع ورم مقعد استفاده می‌شود (رازی، ٢١ / ٣٨٦؛ جرجانی، ذخیره ... ، ٢ / ١٢٤؛ خوش‌بین، ٣ / ١٨٧؛ زرگری، ٢ / ٢٧٩).

مآخذ

ابن‌سینا، قانون، ترجمۀ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، ١٣٧٠ ش؛ بیرونی، ابوریحان، الصیدنة، به کوشش عباس زریاب، تهران، ١٣٧٠ ش؛ جرجانی، اسماعیل، الاغراض الطبیة، به کوشش حسن تاج‌بخش، تهران، ١٣٨٤ ش؛ همو، ذخیرۀ خوارزمشاهی، به کوشش محمدرضا محرری، تهران، ١٣٨٢ ش؛ خوش‌بین، سهراب، گیاهان معجزه‌گر، معرفی ٢٥٠ گیاه دارویی، تهران، ١٣٨٩ ش؛ رازی، محمد بن زکریا، الحاوی، ترجمۀ سلیمان افشاری‌پور، تهران، ١٣٨٤ ش؛ زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، ١٣٦٧ ش؛ عقیلی علوی شیرازی، محمد حسین، مخزن الادویة، تهران، ١٣٧١ ش؛ میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، ١٣٧٣ ش؛ نفیسی، علی‌اکبر، پزشکی‌نامه، تهران، ١٣٥٥ ش.

علیرضا بنی‌جانی