آناهیتا، گروه تئاتر \gorūh-e teºātr-e ānāhītā\، از گروههای مهم نمایش تئاتر در تهران.
این گروه را مصطفى اسکویی و همسرش مهین اسکویی (طالقانی)، در تابستان ١٣٣٧ ش، تشکیل دادند و مکان فعالیت آن را در محل تئاتر آپادانا واقع در یوسف‌آباد ــ که بعدها جای آن را سینما گلدیس (سینما ـ تئـاتر گلریز کنونی) گرفت ــ برپـا ساختند (نجفی، ٣٦؛ حبیبیان، ١٤٢- ١٤٣). اسکوییها از شاگردان عبدالحسین نوشین، و همکار او در تئاتر فردوسی بودند که پس از تعطیلی این تئاتر در ١٣٢٨ ش، برای ادامۀ تحصیل، نخست به پاریس، و سپس به مسکو رفتند و هر دو زیر نظر پروفسور زاودسکی، از شاگردان کنستانتین استانیسلاوسکی، کارگردان و نظریه‌پرداز روس در پایان سدۀ ١٩ و اوایل سدۀ ٢٠ م، شیوۀ بازیگری علمی او موسوم به «سیستم» یا «متد» را آموختند. آن دو پس از بازگشت به ایران در ١٣٣٧ ش با تأسیس گروه تئاتر آناهیتا به آموزش شیوۀ واقع‌گرایانۀ استانیسلاوسکی در بازیگری اهتمام ورزیدند (نجفی، همانجا؛ اسکویی، ٦٣٧).
نخستین نمایشِ اسکوییها، که در این سالن اجرا شد، نمایشنامۀ اتللو اثر ویلیام شکسپیر، ترجمۀ به‌آذین، به کارگردانی مصطفى اسکویی بود. اجرای این نمایشنامه با بازیگری نخستین دورۀ هنرجویان این تئاتر، در اسفند ١٣٣٧ به روی صحنه رفت. از هنرجویان و بازیگرانی که در این نمایش حضور داشتند، اینان را می‌توان نام برد: پرویز بهرام و ادوارد بالاسانیان (اتللو)، جعفر والی (دستیار کارگردان)، مسعود فقیه و سیروس ابراهیم‌زاده (رودریگو)، فروهید (برابانسیو)، عبدالله بوتیمار (کاسیو)، آزرم (دزدمونا)، جدی (بیانکا)، جوهری (مونتانو)، نجفی (نجیب‌زاده)، مهین اسکویی (امیلیا) و مصطفى اسکویی (یاگو). این نمایش با استقبال عمومی روبه‌رو شد، و ١٥٨ شب روی صحنه بود (نجفی، همانجا؛ اسکویی، ٦٤٠).
پس از اتللو، این نمایشها به روی صحنه رفت: خانۀ عروسک هنریک ایبسن در پاییز ١٣٣٨ ش، به کارگردانی مهین اسکویی؛ هیاهوی بسیار برای هیچ ویلیام شکسپیر به کارگردانی مصطفى اسکویی؛ طبقۀ ششم آلفرد ژاری به کارگردانی مصطفى اسکویی در ١٣٣٩ ش (اجراشده در سینما ـ تئاتر پارس)؛ تراموایی به نام هوس تنسی ویلیامز به کارگردانی مصطفى اسکویی در ١٣٣٩ ش؛ روباهها (روبهکان) لیلیان هلمن به کارگردانی مهین اسکویی در ١٣٤٠ ش؛ و تانیا اثر الکسی آربوزوف به کارگردانی مهین اسکویی در ١٣٤٣ ش (نک‌ : پارسانژاد، ٦٢، ٨١، ٨٣، ٨٦، ١٨٣؛ نجفی، همانجا).
گروه تئاتر آناهیتا در ١٣٤٠ ش، طی همکاری با سازمان هنرهای زیبای کشور، نمایشهای اجراشده در سالن خیابان یوسف‌آباد را به‌طور زنده، در برابر دوربینهای تلویزیون اجرا کرد. این گروه افزون‌بر اینها، نمایشهای کوتاهی نیز برای تلویزیون به اجرا گذاشتند که می‌توان از آن میان به این کارها اشاره کرد: خرس و جشن سالگرد آنتوان چخوف، شبهای روشن داستایوسکی، گرگها و بره‌ها اثر آستروفسکی، کالسکۀ زرین و اینس مندو از پروسپر مریمه، غار سالامانگ سروانتس و صاحبۀ مهمان‌خانه اثر گالدونی (اسکویی، ٦٨٣؛ حسینی‌مهر، ١٥٢؛ پارسا‌نژاد، ١٠٦).
سالهای ١٣٣٧-١٣٤٢ ش، دورۀ اوج فعالیت گروه تئاتر آناهیتا بود. در این سالها، هنرمندان بسیاری با این گروه همکاری داشتند. جعفر والی، محمدعلی کشاورز، ولی‌الله شیراندامی، عزت‌الله انتظامی، احمد دامود، نصرت کریمی، عصمت صفوی، مهین شهابی، مهدی فتحی، ناصر رحمانی‌نژاد، سعید امیرسلیمانی، محمود دولت‌آبادی، ولی‌الله خاکدان، شمسی فضل‌اللٰهی، سیروس ابراهیم‌زاده و سعید سلطان‌پور از جملۀ این بازیگران بودند (حسینی‌مهر، همانجا؛ اسکویی، ٦٤٠-٦٦١).
از آنجا که تئاتر آناهیتا در خیابان یوسف‌آباد امکانات فنی لازم را نداشت، در ١٣٤١ ش، مصطفى اسکویی پیشنهاد طرحی با عنوان «بنای ساختمان تئاتر ملی توسط مردم» را داد. وی شماره‌حسابی برای این طرح به‌منظور دریافت کمکهای مردمی اختصاص داد. شهرداری تهران قطعه‌زمینی را در ضلع شمال غربی پارک شهرداری (پارک دانشجوی کنونی) برای احداث این سالن اهدا کرد. نقشۀ تالار زیر نظر هوشنگ سیحون در گروه معماری دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران آماده شد؛ همچنین، این گروه هنری چکی به مبلغ ٠٠٠‘١٠٠ ریال را به‌عنوان کمک‌هزینه برای ساخت تئاتر ملی از مهدی فروغ، رئیس ادارۀ هنرهای دراماتیک وقت، دریافت کرد؛ اما درنهایت به‌سبب اختلاف‌نظر میان مصطفى اسکویی و ادارۀ هنرهای زیبا سـاخت آن به انجام نرسید (نک‌ : همو، ٦٨٨-٦٩٣؛ جوانمرد، ٥٠).
به‌طورکلی، فعالیتهای تئاتر آناهیتا را می‌توان به ٣ بخش تقسیم کرد: آموزش بازیگری، اجرای تئاتر و انتشار مجله. نخستین کلاسهای هنرکدۀ آناهیتا در شهریور ١٣٣٧ با این برنامه‌ها برگزار شد: مهارت هنرپیشگی، فن بیان، رقص، شمشیربازی، موسیقی علمی، سلفژ و گریم («تئاتر ... »، ٧- ٨؛ نجفی، ٣٦). بیشتر هنرجویان از میان داوطلبانی انتخاب می‌شدند که زیر ٢٤ سال سن داشتند (اسکویی، ٦٣٢، ٦٨٥).
در سـال ١٣٣٩ ش، انتشار ماهنامۀ سینمـایی ـ هنری آناهیتا آغاز شد که در ١٢ شماره و ٣ دورۀ سه‌ساله به انتشار مطالبی دربارۀ تاریخ تئاتر و اصول کارگردانی سینما و تئاتر می‌پرداخت (همو، ٦٨٧؛ زرگر، ٣٥). این مجله با همکاری نشریاتی چون ستارۀ تهران، هنر و سینما و فردوسی انتشار می‌یافت و از ١٣٤١ ش وابسته به ادارۀ هنرهای زیبای کشور شد (پارسا‌نژاد، ١٤٨).
گروه تئاتر آناهیتا افزون‌بر اجرا در تهران، به دعوت شرکت ملی نفت ایران و دیگر سازمانهای دولتی، نمایشهای میراندولینا (١٣٤٤ ش)، آرایشگر سویل (١٣٤٤ ش)، عروسی فیگارو (١٣٤٥ ش) و رستم و سهراب (١٣٤٧ ش) را در شهرهای اهواز، خرمشهر، آبادان، مسجد سلیمان، آغاجاری، بندر ماهشهر، هفت‌گنبدان، گچساران، خارک، تبریز، اورمیه، مرند، گرگان، گنبد کاووس، اصفهان، شیراز، رشت، رامسر و کرمانشاه اجرا کرد (همو، ١٩٢، ١٩٧، ٢٠٢، ٢٠٨؛ اسکویی، ٨٢٤).
سال ١٣٤٣ ش، نقطۀ عطفی در تاریخ فعالیت این گروه بود. مکان استیجاری تئاتر آناهیتا در یوسف‌آباد به‌دلیل مشکلات مالی از دست رفت. پس از آن، متارکۀ اسکوییها در ١٣٤٤ ش، آسیبی جدی بر پیکرۀ تئاتر آناهیتا وارد ساخت. مصطفى اسکویی در پایان آن سال با تأسیس «شرکت سهامی آناهیتا، سینما و تئاتر ملی ایران»، راه جدیدی را در پیش گرفت و نمایشهای اجراشده پس از ١٣٤٤ ش، حاصل شرکت سهامی آناهیتا بود (همو، ٨٢٩؛ پارسا‌نژاد، ٢١٦؛ زرگر، همانجا).
مصطفى اسکویی در ١٣٤٦ ش، پس از دعوت به دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، برای تدریس بازیگری، با دانشجویان این دانشکده و شماری از بازیگران تئاتر آناهیتا نمایش رستم و سهراب را به روی صحنه برد. وی در ١٣٥٠ ش، سالن کوچکی در خیابان نادر شاه (میرزای شیرازی کنونی) برای احیای تئاتر آناهیتا تأسیس کرد که به‌سبب عدم تطبیق تجهیزات سالن با استانداردهای سالنهای نمایش، از سوی وزارت فرهنگ تعطیل شد (اسکویی، ٨٢٢؛ زرگر، ٣٦).
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مصطفى اسکویی با شماری از هنرآموختگان قدیمی‌اش، با نام «جامعۀ هنری آناهیتا» به فعالیت پرداخت و نمایشهای هائیتی، حجة‌الحق ابن‌سینا، لانۀ جاسوسی و یادآوران سوسنگرد را روی صحنه برد، اما پس از مدتی، به دستور مرکز هنرهای نمایشی از ادامۀ فعالیت بازماند (همانجا؛ حسینی‌مهر، ١٥٢-١٥٣). هائیتی که در ١٣٤٣ ش تمرینات آن آغاز شده بود، مجوز اجرا نگرفت؛ اما پس از پیروزی انقلاب فرصت اجرا یافت (پارسا‌نژاد، ١٨٥-١٨٧). هرچند از ١٣٦٣ تا ١٣٧٠ ش، اجراهای صحنه‌ای متوقف شده بودند، دوره‌های آموزشی بازیگـری هنرکدۀ آناهیتا برقرار بـود و نمایش زندگی فردوسی در این مدت تمرین شد، اما به مرحلۀ اجرا نرسید (حسینی‌مهر، همانجا).

مآخذ

اسکویی، مصطفى، سیری در تاریخ تئاتر ایران، تهران، ١٣٧٨ ش؛ پارسانژاد، فریدون، تراموایی به نام توفان، چهل سال زندگی تئاتری (١٣٣٨- ١٣٧٨)، تهران، ١٣٨١ ش؛ «تئاتر آناهیتا در چه زمان و چگونه به وجود آمد؟»، ستارۀ تهران، ١٣٣٩ ش، شم‌ ١؛ جوانمـرد، عبـاس، پدرخوانده، مردی در غبار منیت، تهران، ١٣٨٢ ش؛ حبیبیان، ناصر و فاطمه آقاحسینی، تماشاخانه‌های تهران از ١٢٤٧ تا ١٣٨٦، تهران، ١٣٨٩ ش؛ حسینی‌مهر، ناصر، تئاتر ایران، چند روایت تازه، تهران، ١٣٨٩ ش؛ زرگر، شهرام، «تشکیلات و گروههای مهم تئاتری تهران»، کتاب صحنه، تهران، ١٣٨٥ ش، شم‌ ٥٦؛ نجفی، مسعود، «بـانوی تئـاتر ایران»، همـان، ١٣٨٤ ش، شم‌ ‌٤٤.

زهرا خسروی