آقا شیخ جعفر، سرای \sarā-ye āqā šeyx jaʾfar\، بنایی واقع در بافت کهن محلۀ بازار در تهرانِ دورۀ قاجار.
در «نقشۀ نجم‏الدوله» از دارالخلافه، اگر مسیر قدیمی و اصلی بازار را که از ضلع جنوبی ارگ آغاز شده و تا محل سابق دروازۀ شاه عبدالعظیم خاتمه می‏یابد، در نظر بگیریم، در فاصلۀ میان چهارسوق و بازار آهنگرها، سراهایی چند ترسیم گشته است. در فاصله‌ای اندک در جانب غربی سرای نو، و نیز کوچه‏ای که به مسجد جامع منتهی می‌شود، سرای آقا شیخ جعفر جانمایی شده است (نک‍ : اطلس ... ، ٨٤).
با توجه به اینکه این سرا در ضلع جنوب شرقی و بیرونی مسجد جامع جا دارد و دیرینگی مسجد جامع نیز به روزگار شاه عباس دوم صفوی بازمی‌گردد، گمانه‌زنی دربارۀ صفوی‌بودن این سرا چندان بعید نمی‌نماید.
در «نقشۀ کرشیش» چاپ‌شده در ١٢٧٥ ق/ ١٨٥٩ م، این سرا تحت عنوان «کاروان‌سرای حاجی شیخ جعفر»، و در «نقشۀ برزین» به نام کاشی/ کاشیها [؟] جانمایی شده است. هرچند «نقشۀ برزین» در ١٢٦٨ ق/ ١٨٥٢ م به چاپ رسیده، وضعیت پیش از ١٢٦٣ ق را نشان می‌دهد. ازاین‌رو، اطلاعات دو نقشۀ کرشیش و برزین از نظر زمانی، بیش از یک دهه اختلاف دارند. این اختلاف در داده‌های دو نقشه را می‌توان بنابر آمار دارالخلافۀ طهران (١٢٦٩ ق/ ١٨٥٣ م) سنجید و سپس پی برد که نام این کاروان‌سرا از چه تاریخی به نام شیخ جعفر تغییر یافته است.
در آمار نام‌برده، از ١٧ کاروان‌سرای ثبت‌شده در محلۀ بازار، نامی از کاروان‌سرای شیخ جعفر به میان نیامده است (نک‍ : ص ٣٠٥-٣٣٢). نگـاهی دقیق‌‌تر به چگونگی نوشتن آمار آن سال و تطبیق آن با «نقشۀ کرشیش» نشان می‌دهد شیوۀ ثبت مکانها توسط آمارگیر به‌ترتیب از غرب به شرق بوده است. در این نقطۀ مورد نظر که در «نقشۀ کرشیش» تحت عنوان «کاروان‌سرای حاجی شیخ جعفر» جانمایی شده، در آمار، نام این کاروان‌سرا و سرای قیصریه که در فاصلۀ نزدیکی مقابل هم قرار داشته‌اند، ثبت نگشته است و در محدودۀ این دو کاروان‌سرا، این گونه نوشته شده است: «کاروان‌سرای حاجی ابوطالب که آقا زین‌العابدین مستأجر و صاحبان آن از این قرار است: ... وقـف در دست جنـاب شیخ رضـا: دو دانـگ ... » (نک‍ : ص ٣٢٣).
مقصود از جناب شیخ رضا در آمار، شیخ رضا کرمانشـاهی، عموی پدر آقـا شیخ جعفر بوده است (نک‍ : اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، ٢٣٧)، که بنابر نوشتۀ اعتمادالسلطنه، بعضی قسمتهای مسجد جامع را در ١٢٥٢ ق/ ١٨٣٦ م مرمت نموده، و برادر وی حاج شیخ جعفر (همانجا)، جد آقا شیخ جعفر، در همان سال، شبستانی را به قسمت جنوبی مسجد جامع ملحق کرده است (همو، مرآت ... ، ٤/ ٢٠٠٤-٢٠٠٥).
خویشاوندی نزدیک آن رجال، این گمان را زنده می‌کند که کاروان‌سرای حاجی ابوطالب که شیخ رضا، دو دانگ از آن را صاحب بوده، در فاصلۀ زمانی کمتر از ٥ سال از آمار سال ١٢٦٩ ق، تا چاپ «نقشۀ کرشیش» در ١٢٧٥ ق به تملک برادر شیخ رضا، شیخ جعفر اول درآمده، و پس از وی نیز به مالکیت نوۀ وی، آقا شیخ جعفر رسیده باشد.
آقا شیخ جعفر دوم، فرزند شیخ محمد، مشهور به سلطان‌العلمـا ــ کـه در «نقشـۀ نجم‌الدوله» سرا بـه نـام او ست ــ از امامان جماعت مسجد جامع، و متولی اوقاف این مسجد از اواخر دورۀ ناصرالدین شاه به بعد بود (نک‍ : همو، المآثر، ٢٣٧- ٢٣٨، ٢٤٢، ٣١٤، مرآت، همانجا). او به دلیل آشنایی نزدیک با زین‌العابدین، امام جمعۀ تهران، منزلتی یافت؛ همچنین از معاونان امین‌السلطان صدراعظم وقت نیز بود و شاه با وی آمدوشد داشت (اعتمادالسلطنه، روزنامه ... ، ١٦٧). ‌از کارهای مهمی که بر عهده داشت، میزبانی از علمایی بود که از عتبات به تهران وارد می‌شدند و این رسم را شیخ رضا، عموی پدرش، از روزگار فتحعلی شاه باب کرده بود. ناصرالدین شاه برای رسیدگی شیخ جعفر به اموری ازاین‌دست، افزون‌بر تولیت موقوفات مسجد جامع، چند پارچه آبادی را نیز به وی تیول داده بود. در آمار اخضرعلی شاه در ١٣٢٠ ق/ ١٩٠٢ م، افزون‌بر ٦ دانگ سرا، سرای قزوینیها نیز در تملک وی بوده، و ٢٢ باب دکان در فاصلۀ چهارسوق بزرگ تا دروازۀ حضرت عبدالعظیم به نام وی ثبت شده است ( آمار، ٥٥٤-٥٥٦). آقا شیخ جعفر بسیاری از این موقوفات را فروخت و خرج خویش کرد. وی در ١٣٣٧ ق/ ١٩١٩ م، در تهران درگذشت (بامداد، ١/ ٢٣٠-٢٤٠).
در «نقشۀ تهران بزرگ» که در ١٣٤٧ ش به چاپ رسیده، این سرا تحت عنوان سرای آقا شیخ جعفر لاجوردی جانمایی شده است (نک‍ : تهران‌نگاری، ٣٥٧).
در اوایل دورۀ پهلوی، سرای آقا شیخ جعفر محل فروش قند و شکر بوده و پس از آن تا کنون (١٣٩٨ ش) مشاغل گوناگونی در این سرا کسب و کار داشته‌اند (سرگذشت ... ، ١٠٨- ١٠٩).

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، ١٣٦٨ ش؛ اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ ش؛ همو، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج ١)، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٧٤ ش؛ همو، مرآت ‌البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٨ ش؛ بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری، تهران، ١٣٤٧ ش؛ تهران‌نگاری؛ سرگذشت بازار بزرگ تهران، بازارها و بازارچه‌های پیرامونی آن در دویست سال اخیر، به کوشش حسن حبیبی، تهران، ١٣٨٩ ش.

امیرحسین مرادخانی