اتاماژوری، مدرسه \madrese-ye etāmāžorī\ (تأسیس: ١٢٩١ ق/ ١٨٧٤ م)، از مدارس نظامی تهران دورۀ ناصری، در زمان صدارت میرزا حسین خان سپهسالار.
مدرسۀ اِتاماژوری که در فارسی، معادل مدرسۀ «ارکان حرب و ستاد» است، بخشی از تنظیمات جدید نظامی ایران در دورۀ صدارت میرزا حسین خان سپهسالار به شمار می‌رفت و هدف از تأسیس آن تربیت صاحب‌منصبان نظامی بود تا در فنون جدید نظامی متخصص شوند. طرح تأسیس مدرسۀ نظامی اتاماژوری یکی از مفاد قانون نظامی بود که در ١٢٨١ ق، از سوی ناصرالدین شاه به سپهسالار ابلاغ شد. سپهسالار افزون‌بر تأسیس مدرسۀ اتاماژوری، با سازمان‌دهی تشکیلات جدید برای وزارت جنگ، استخدام معلمان اتریشی، انتشار روزنامۀ نظامی و تأسیس کارخانۀ اسلحه‌سازی، بنای تحول نظامی ایران را در این دوره گذاشت (آدمیت، ٤٢٧- ٤٢٩).
مدرسۀ اتاماژوری در کنار میدان مشق تهران بنا شده بود ( ایران، ١٢٧٦). ریاست مدرسه برعهدۀ میرزا عباس خان، مهندس مخصوص حضور و تشریفاتچی و پسر میرزا رضا مهندس‌باشی بود که از تحصیل‌کردگان مدرسۀ نظامی پاریس به شمار می‌رفت (آدمیت، ٤٢٩). از مدرسان و کارکنان مدرسه در میان سالهای ١٢٩١ تا ١٢٩٤ ق، می‌توان از سرتیپ لیسو، معلم کل مدرسۀ اتاماژوری و توپ‌خانه؛ سرتیپ بُهلِر مهندس؛ سرتیپ پیاده‌نظام ویلیِه، معلم تاریخ نظامی؛ سرتیپ آندره‌نی، معلم فرماندهی؛ میرزا ابوتراب، آجودان مدرسه؛ کریم خان، مترجم و مشّاق مدرسه؛ و حسن خان و غفار خان، خلیفه و مترجم مدرسه نام برد (سالنامه ... ، ١٢٩٢ ق، ص ١٠٤، ١٢٩٤ ق، ص ١٦٩؛ روزنـامه ... ، شم‌ ٢، ص ٦، شم‌ ٣، ص ٢). افزون‌براین، سرتیپ محمدکریم خان فیروزکوهی که بعدها رئیس مدرسه شد و دو کتاب علم جنگ و حرکت افواج از او ست، و نیز سرهنگ محمود خان خلج، نویسندۀ پولیتیک خسروان، از دیگر کارکنان مدرسۀ اتاماژوری بودند (آدمیت، ٤٣٠).
مدرسۀ اتاماژوری در ٣ رشتۀ پیاده‌نظام، سواره‌نظام و توپ‌خانه فعالیت آموزشی داشت و دانشجویان، زبان فرانسوی نیز می‌آموختند (همو، ٤٢٩). در منابع، اشارۀ صریحی به برنامۀ آموزشی مدرسۀ اتاماژوری نشده است؛ اما بااین‌حال از گزارشی که در روزنامۀ نظامی درج گردیده است، می‌توان این درسها را جزو برنامۀ آموزشی دو سال اول این مدرسه برشمرد: علم تاکتیک (علم تاکتیک نوشتنی اول و دوم)، علم هندسه، علم حساب، علم فیزیک، تربیت قشون، قانون مشق جدید، و قلعه‌سازی فوری (شم‌ ٢، ص ٣-٥).
دانشجویان مدرسه در ١٢٩١ق، ٢١ تن بودند (آدمیت، ٤٢٩-٤٣٠)، و در سالهای بعد شمار آنها به ٥٠ تن افزایش یافت (سالنامه، ١٢٩٢ ق، ص ١٠٤؛ ایران، ١٢٧٦).
در یکی از نخستین گزارشهای مربوط به مدرسه، چنین آمده است: پس از پایان تحصیلات شاگردان در سال اول، گروهی برای امتحان‌گرفتن از دانشجویان مدرسه تعیین شدند. اعتضادالسلطنه وزیر علوم و معادن، جهانگیر خان سرتیپ و رئیس قورخانه، جعفرقلی خان سرتیپ و رئیس مدرسۀ مبارکۀ دارالفنون، میرزا عبدالغفار نجم‌الملک معلم کل ریاضی، محمدحسین خان سرتیپ‌سوم و ناظم مدرسۀ مبارکۀ دارالفنون، موسیو بهلر سرتیپ مهندس، موسیو آندره‌نی سرتیپ و معلم کل افواج، و موسیو پرسکی سرتیپ و معلم زبان فرانسوی از اعضای هیئت ممتحن بودند و پس از برگزاری مراسم امتحان و تأیید آن از سوی اعتضادالسلطنه، جوایزی به هیئت ممتحن و شاگردان ممتاز مدرسه داده شد (روزنامه، شم‌ ٢، ص ٢ بب‌ ).
کارکنان مدرسۀ اتاماژوری افزون‌بر آموزش نظامی، فعالیتهای دیگری نیز داشتند: موسیو لیسو معلم کل مدرسۀ اتاماژوری، نقشۀ ساخت انباری مخصوص نگهداری ٥٠٠ عراده توپ را کشیده بود که به دستور ناصرالدین شـاه سـاخت آن آغـاز شد (همان، شم‌ ٣، ص ٢). همچنین مدرسۀ اتاماژوری نشریه‌ای به نام روزنامۀ نظامی دولت علیۀ ایران منتشر کرد که چند شماره پس از انتشار به روزنامۀ نظامی علمیه و ادبیه تغییر نام داد. روزنامۀ نظامی از ٢٩ ذیقعدۀ ١٢٩٣ منتشر می‌شد و تا شمارۀ ١٧ آن در دست است. دفتر روزنامه یا به‌اصطلاح ادارۀ روزنامۀ نظامی در مدرسۀ اتامـاژوری قرار داشت (همـان، شم‌ ١، ص ٨).

مآخذ

آدمیت، فریدون، اندیشۀ ترقی و حکومت قانون (عصر سپهسـالار)، تهران، ١٣٥١ ش؛ ایـران، تهـران، ١٢٩٤ ق، شم‌ ٣١٨؛ روزنامۀ نظامی دولت علیۀ ایران، تهران، ١٢٩٣-١٢٩٤ ق؛ سالنامۀ ایران (١٢٩٠-١٣١٢ ق)، به کوشش فرید قاسمی، تهران، ١٣٨٩ ش.

مسعود تاره