مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، مرکز \ markaz-e motāleºāt va barnāme-rīzī-ye šahr-e tehrān \ ، مرکزی تحقیقاتی، پژوهشی و اطلاع‌رسانی زیر نظر شهرداری تهران، واقع در انتهای خیابان پاسداران، ضلع جنوبی پارک نیاوران، جنب شهر کتاب، در محدودۀ منطقۀ ١ شهرداری تهران.
پیشینۀ تأسیس مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران به تأسیس شورای نظارت بر گسترش شهر تهران در ١٣٥٢ ش بازمی‌گردد. درواقع هدف از ایجاد آن شورا، تعیین خط مشی و ایجاد هماهنگی و نظارت بر توسعۀ شهر تهران و جلوگیری از رشد نامحدود آن میان محدودۀ خدمات شهری موجود و محدودۀ ٢٥ساله ازطریق سیاست‌گذاری درخصوص صدور پروانۀ احداث مراکز اداری، صنعتی، بهداشتی، ورزشی و بناهای مسکونی و تفکیک اراضی بود.
با تأسیس کمیسیون مادۀ ٥ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در ١٣٥٦ ش و تکمیل توسعۀ محدودۀ ٢٥سالۀ شهر تهران، شورای نظارت بر گسترش شهر تهران تعطیل شد و دبیرخانۀ آن شورا به‌صورت مستقل و با عنوان دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران به فعالیت خود ادامه داد. درآغاز، فعالیتهای این مرکز به برنامه‌ریزی و توسعۀ مدیریت شهری تهران معطوف بود و بررسیهای فنی، تخصصی و مطالعات کارشناسی مربوط به آن را به عهده داشت. در ١٣٦٣ ش، این دفتر از دبیرخانۀ شورا جدا شد و در ساختار معاونت هماهنگی و برنامه‌ریزی شهرداری تهران به فعالیت پرداخت.
بنابراین، در سالهای پایانی دهۀ ١٣٦٠ ش تحولاتی اساسی در مدیریت شهرداری تهران، و در تاریخچۀ مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران به‌وجود آمد. بازتاب این دورۀ فعال در مطالعات شناخت وضع موجودِ وجوه مختلف شهر تهران، مطالعات شناخت محیط درونی و بیرونی شهر تهران، و تهیه و تدوین نخستین برنامۀ راهبردی شهر تهران با عنوان «تهران ٨٠» قابل مشاهده است.
از ابتدای دهۀ ١٣٨٠ ش، براساس انعقاد موافقت‌نامه‌ای میان شهرداری تهران و وزارت مسکن و شهرسازی، مبنی بر تهیۀ هم‌زمان طرحهای جامع و تفصیلی جدید شهر تهران (در نیمۀ دوم سال ١٣٨٢ ش)، محور فعالیتهای این مرکز تغییر یافت. از آن پس، نهاد مدیریت تهیۀ طرحهای توسعۀ شهری شهر تهران (طرحهای جامع، تفصیلی، موضعی و موضوعی) در این مرکز مستقر شد و افزون بر وظایف مطالعاتی و پژوهشی گذشته، تهیۀ طرحهای توسعۀ شهری نیز در دستور کار آن قرار گرفت.
در نهایت، فرایند تهیه و بررسی طرحهای جامع و تفصیلی شهر تهران در ١٣٨٥ ش، به‌ پایان رسید و نهاد مدیریت و برنامه‌ریزی تهیۀ طرحهای توسعۀ شهری تهران در فروردین ١٣٨٦ از مرکز جدا شد. به این ترتیب، از ابتدای سال ١٣٨٦ ش، فعالیتهای مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران با تمرکز بر «مطالعات راهبردی» با هدف توسعۀ مدیریت شهری تهران آغاز شد. تولید گزاره‌های راهبردی و تصمیم‌سازی برای مدیریت شهرداری تهران از فعالیتهای اساسی مرکز در این دوره به‌ شمار می‌آید. بر همین اساس، با ارتقای موقعیت سازمانی مرکز مطالعات و استقلال از سازمان معاونت هماهنگی و برنامه‌ریزی شهرداری تهران، امروزه (١٣٩٠ ش) این مرکز زیر نظر مستقیم شهردار تهران اداره می‌شود.
در آبان ١٣٨١، شهرداری تهران به‌منظور ارتقای بهره‌وری، رفع تداخلهای ساختاری و روشی، و نظارت بر اجرای طرح جامع شهر تهران، دستورالعمل اجرایی ادغام نهاد مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران با مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران را طی مصوبۀ شورای عالی شهرسازی و معماری اعلام کرد. بنابراین، وظایف نهاد مطالعات و برنامه‌ریزی توسعۀ شهری از مهر ١٣٨٩ به شهرداری تهران واگذار شد.
از اهداف اصلی تأسیس این مرکز می‌توان به این موارد اشاره کرد: اجرای کیفی پروژه‌های مطالعاتی؛ اثربخش‌نمودن نتایج مطالعات در فعالیتهای شهرداری؛ هماهنگی، نظارت، برنامه‌ریزی و ارزیابی تحقق طرح جامع شهر تهران؛ توسعۀ تعاملات داخلی و خارجی مرکز؛ جذب نخبگان و تعامل با صاحب‌نظران و فرهیختگان داخلی و خارجی؛ و تجهیز و توسعۀ مرکز (منابع انسانی، فیزیکی، مالی و جز آنها).

ارتقای بهره‌وری و پیشتازی در حل مسائل مدیریت شهری و برنامه‌ریزی توسعۀ شهری تهران ازطریق مدیریت تمامی فرایندهای مطالعاتی شهرداری تهران اعم از تفکر، پژوهش، مطالعه، نوآوری و یافتن راهکارهای نوین و اقدامات مناسب برای اجرای مأموریتها و جز آنها، از وظایف و مأموریتهای اصلی این مرکز است.
گفتنی است که هم‌زمان با تأسیس این مرکز در ١٣٥٢ ش، کتابخانه و مرکز اسناد آن به‌منظور تأمین نیاز پژوهشگران مدیریت شهری، به گردآوری و سرویس‌دهی منابع اطلاعاتی، و به‌طور ویژه دربارۀ شهر تهران اقدام کرده است. در دهۀ ١٣٨٠ ش، در این مجموعه نخستین کتابخانۀ الکترونیک (دیجیتال) به بهره‌برداری رسید (نک‌ : مآخذ). همچنین مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران به‌ انتشار منابع مطالعاتی گوناگونی در قالب کتاب، نشریه، گزارشهای مدیریتی و آیین‌نامه‌های مطالعاتی اقدام نموده است.

مآخذ

«انتشارات مرکز مطالعات»، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران ١ (مل‌ )؛ «تاریخچۀ مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران»، همان ٢ (مل‌ )؛ «راهبردها و اقدامات اساسی»، همان ٣ (مل‌ ‌)؛ «ساختار سازمانی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران»، همان ٤ (مل‌ ‌)؛ «کتابخانه و مرکز اسناد»، همان ٥ (مل‌ ‌)؛ «مأموریت، چشم‌انداز و اهداف اصلی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران»، همان ٦ (مل‌ )؛ «معرفی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران»، همان ٧ (مل‌ ‌)؛ نیز:

Rpc١,http: / / rpc.tehran.ir / Default.aspx?tabid=(acc. May ١٢,٢٠١١);ibid٢,http: / / oldrpc.tehran.ir / Default.asp?tabid=١٧٥١٩&language=en-Us (acc.May١٢,٢٠١١); ibid ٣, http: / / rpc.tehran.ir / Default.aspx?tabid=٩٨ (aac. May١٢, ٢٠١١); ibid٤,http: / / rpc.tehran.ir / Default.aspx / tabid=٧١ (acc. May١٢, ٢٠١١); ibid٥, http: / / rpc.tehran.ir / Default. aspx / tabid=٨٢(acc.May١٢,٢٠١١);ibid٦,http / / rpc.tehran.ir / Default.aspx?tabid=٧٠ (acc. May١٢, ٢٠١١); ibid٧, http: / / rpc.tehran.ir / Default.aspx?tabid=٦٩ (acc. May١٢, ٢٠١١).
حسن موسوی زاده