دربندی \ dar-bandī\ ، آخوند ملا آقا بن عابد بن رمضان علی بن زاهد شروانی، معروف به فاضل دربندی حایری (د ١٢٨٦ ق/ ١٨٦٩ م)، فقیه، اصولی، رجالی، محدث، متکلم و واعظ شیعی امامی.
او در جوانی برای ادامۀ تحصیل به نجف و کربلا رفت. فقه را در نجف نزد شیخ علی فرزند شیخ جعفر کاشف‌الغطاء، و اصول فقه را در کربلا نزد شریف‌العلمای مازندرانی خواند. مدت درازی در کربلا زیست (آقابزرگ، طبقات ... ، ١٥٢؛ قمی، الکنى ... ، ٢٢٨) و در آنجا جمعی از طلاب نزد وی درس خواندند، اما گاه به دلیل تندخویی و کج‌خلقی، حوزۀ درسش بر هم می‌خورد (تنکابنی، ١٠٨). وی چنان در پی بحث و جدل بود که برخی اوقات، استاد وی شریف‌العلماء از کثرت اشکالاتی که ضمن تدریس وارد می‌کرد، به ستوه می‌آمد و او را موقتاً از مجلس درس خود اخراج می‌کرد (همو، ١٠٧). با تبحری که در دانشهای گوناگون داشت و با کمک حافظۀ قوی، در همۀ بحثها حریفی پرتوان به شمار می‌رفت.
دربندی در اخلاص و دوستی نسبت به اهل بیت پیامبر (ص)، به‌ویژه امام حسین (ع) شهرت بسیاری داشت (قمی، هدیة ... ، ١٥٣)، چنان‌که در ایام عاشورای حسینی بر بالای منبر عمامه بر زمین می‌زد و گریبان می‌درید و از شدت اندوه از هوش می‌رفت. در روز دهم محرم، لباس خود را درمی‌آورد و لنگی بر خود می‌بست و خاک بر سر می‌ریخت و گِل بر بدن می‌مالید و بدین هیئت بر منبر می‌رفت. دربارۀ عشق او به امام حسین (ع) روایات بسیاری نقل شده است (اعتمادالسلطنه، ١٨٩؛ تنکابنی، ١٠٩).
او در مبارزه با بابیها سرسخت بود. وقتی بابیها در کربلا سر برآوردند، وی به شدت به نبرد با آنان برخاست؛ چنان‌که آنان به قصد کشتن او در خانه‌اش به وی حمله‌ور شدند. در این واقعه، زخمی به چهرۀ او وارد شد که اثر آن تا پایان عمر باقی ماند (اعتمادالسلطنه، همانجا). پس از مراجعت به ایران و ورود به تهران، بسیار مورد علاقه و توجه مردم قرار گرفت و حتى ناصرالدین شاه قاجار به دیدن وی آمد (امین، حسن، ١/ ١٥٨)، اما او که در امر به معروف و نهی از منکر اصرار و بی‌باکی ویژه‌ای داشت، شاه را به سبب شارب بلندش سرزنش کرد و شاه نیز فی‌المجلس دستور داد تا کمی شاربش را کوتاه کنند (تنکابنی، همانجا).
دربندی در تهران سکونت گزید و در همان‌جا درگذشت و جنازه‌اش را پس از ٦ ماه به کربلا حمل کردند و در صحن کوچک امام حسین (ع)، در مقبره‌ای در جوار تعدادی از علمای شیعه به خاک سپردند. از او تنها یک دختر به جای ماند (آقابزرگ، همان، ١٥٣؛ قمی، الفوائد ... ، ٥٤).
از آثار او ست: ١. خزائن الاحکام، که آن را در ١٢٦٧ ق/ ١٨٥١ م نوشت و در ١٣١٧ ق/ ١٨٩٩ م در تهران چاپ شد (سرکیس، ٢/ ١٧٩٠). این کتاب، شرحی است بر منظومۀ فقهی سرودۀ بحرالعلوم در باب طهارت و کمی هم در باب نماز که متضمن فروع بسیاری است؛ ٢. خزائن الاصول، در دو جلد که در ١٢٦٧ ق/ ١٨٥١ م در تهران چاپ شده است؛ ٣. عناوین الادلة، در علم اصول. محسن امین گفته که نسخه‌ای از آن را در کرمانشاه دیده است (آقابزرگ، الذریعة، ٥/ ٢٩١، ٧/ ١٥٢-١٥٣، طبقات، همانجا)؛ ٤. قوامیس القواعد، کتابی دربارۀ رجال و درایه است؛ ٥. جوهر الصناعة، یا به گفتۀ آقابزرگ، الجوهرة، در اسطرلاب که برای شاگردش میرزا علی‌جاه بهادرخان نوشته است. گفته‌اند که این کتاب در نوع خود کم‌نظیر است و در ١٢٨٠ ق/ ١٨٦٣ م، در لکهنو به چاپ رسیده است؛ ٦. جواهر الایقان، دربارۀ شهادت امام حسین (ع)؛ ٧. درایة الحدیث و الرجال، خطی است و موسوی اصفهانی گفته که نسخه‌ای از آن را در اختیار داشته است؛ ٨. فن التمرینات، در فقه؛ ٩. الفن الاعلى، در اعتقادات؛ ١٠. اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات، دربارۀ شهادت امام حسین (ع) که در ١٢٧٢ ق/ ١٨٥٦ م از نوشتن آن فراغت یافته است (امین، محسن، ٢/ ٨٨). در این کتاب برخی مطالب و روایات ضعیف و گاه بی‌پایه وجود دارد که از اعتبار علمی آن کاسته است. با این‌همه، بارها و از‌جمله در ١٣١٩ ق/ ١٩٠١ م در تهران چاپ شده است. گاه آن را اسرار الشهادة نیز می‌گویند. این کتاب را حاج میرزاحسین شریعتمدار تبریزی (د ١٣٣١ ق/ ١٩١٣ م) به نام انوار السعادة فی اسرار الشهادة به فارسی برگردانده است (مشار، ١/ ٥٨١). ١١. السعادات الناصریة و الاقوات الروحانیة، ترجمۀ مختصر اسرار الشهادات است که به خواست ناصرالدین شاه انجام گرفته است (نک‌ : موسوی، ٦٢-٦٣؛ فاضل، ١٧١؛ GAL, S, II/ ٨٣١).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛ همو، طبقات اعلام الشیعة (قرن ١٣)، مشهد، ١٤٠٤ ق؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران)، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٣ ش؛ امین، حسن، الموسوعة الاسلامیة، بیروت، ١٣٩٥ ق/ ١٩٧٥ م؛ امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛ تنکابنی، محمد، قصص العلماء، تهران، ١٣٩٦ ق؛ سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره، ١٣٤٦ ق/ ١٩٢٨ م؛ فاضل قائینی، علی، معجم مؤلفی الشیعة، تهران، ١٤٠٥ ق؛ قمی، عباس، الفوائد الرضویة، تهران، ١٣٢٧ ش؛ همو، الکنى و الالقاب، تهران، ١٣٩٧ ق؛ همو، هدیة الاحباب، تهران، ١٣٦٣ ش؛ مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛ موسوی اصفهانی، محمدمهدی، احسن الودیعة، بغداد، ١٣٤٨ ق/ ١٩٢٩ م؛ نیز:

GAL, S.
کاظم موسوی بجنوردی (دبا)