ارتش، چاپخانه \čāp-xāne-ye arteš\، امروزه: چاپخانۀ ارتش جمهوری اسلامی ایران (چاجا).
این چاپخانه گویا پیش از انقلاب مشروطه (١٣٢٤ ق/ ١٩٠٦ م)، با نام مطبعۀ کل قشون ایران تأسیس، و پس از ١٣٠٠ ش/ ١٩٢١ م، که نام قشون به ارتش تغییر داده شد، ابتدا مطبعۀ ارتش، و سپس چاپخانۀ ارتش، و چاپخانۀ ارتش شاهنشاهی ایران نام گرفت و پس از پیروزی انقلاب (١٣٥٧ ش/ ١٩٧٨ م)، به‌عنوان کنونی‌اش نام‌گذاری شد (پویافرد).
این چاپخانه در آغاز، برای تأمین نیازهای ارتش به چاپ و تکثیر مدارک نظامی تأسیس شد، اما به‌تدریج دامنۀ فعالیتهای آن گسترش یافت و کتاب، مجله و نقشه‌های فنی و دقیق در این چاپخانه طبع گردید. در دهۀ ١٣١٠ ش/ ١٩٣٠ م، به تجهیزات جدید مجهز شد و در شمار بزرگ‌ترین و مجهزترین چاپخانه‌های زمان خود در ایران قرار گرفت. از دهۀ ١٣٤٠ ش/ ١٩٦٠ م به بعد، با ابزارهای جدیدتر تجهیز شد و در ردیف بزرگ‌ترین چاپخانه‌های خاورمیانه درآمد. از دهۀ ١٣٧٠ ش/ ١٩٩٠ م به این سو، به انواع دستگاههای رایانه‌ای و شیوه‌های تکثیر شبکه‌ای مجهز شد و اکنون گذشته از همۀ امکانات چاپی، از توان فنی چاپ الکترونیکی نیز برخوردار است (همو؛ نیز برای تـاریخچۀ چاپخـانه، نک‌ : میرزای گلپایگـانی، ٣٠٣- ٣٠٤).
چاپخانۀ ارتش، وابسته به ستاد مشترک ارتش و فرماندهی کل ارتش جمهوری اسلامی ایران است؛ نیروهای فنی خود را خود تربیت می‌کند و هم‌اکنون گذشته از کارهای چاپی ارتش، از واحدهای وابسته و مرتبط با ارتش جمهوری اسلامی ایران سفارشهای پیش‌چاپ، چاپ و صحافی می‌پذیرد (پویافرد).
محل چاپخانۀ ارتش نخست در خیابان ناصریه (ناصر خسرو کنونی) و نزدیک ساختمان شمس‌العماره بود و میان سالهای ١٣١٠-١٣١٢ ش، به خیابان سوم اسفند (سرگرد سخایی کنونی) در محل وزارت جنگ سابق انتقال یافت. در ١٣٣٥ ش، در مجموعۀ ستاد بزرگ ارتشتاران سابق، نزدیک دانشگاه پدافند ملی، در جادۀ قدیم شمیران، خیابان قصر (شهید قدوسی کنونی) جای گرفت و بر اساس طرح گسترش چاپخانه با همکاری متخصصان آلمانی و شرکتهای ایرانی توسعه یافت (همو؛ میرزای گلپایگانی، ٣٠٣). مدیران چاپخانۀ ارتش همیشه نظامی بوده‌اند و از پیروزی انقلاب به این سو، دو سرگرد، ٥ سرهنگ، ٣ سرتیپ و یک ناخدای نیروی دریایی مدیریت آن را به عهده داشته‌اند (پویافرد).
چاپخانۀ ارتش را می‌توان در ردۀ چاپخانه‌های تخصصی، و یکی از فنی‌ترین و مجهزترین چاپخانه‌های کنونی ایران طبقه‌بندی کرد. مهنامۀ ارتش که اکنون با عنوان صف منتشر می‌شود، و ماهنامه‌های بیمۀ بازنشستگی و کانون بازنشستگان از محصولات چاپی همین چاپخانه است.

مآخذ

پویافرد، حسن (رئیس وقت چاپخانۀ ارتش)، گفت‌وگو با مؤلف؛ میرزای گلپایگانی، حسین، تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران، تهران، ١٣٧٨ ش.

عبدالحسین آذرنگ (دانا)