اختیاریه \ extiyāriy(yy)e\ ، محله‌ای در منطقۀ ٣ شهرداری تهران. زمینهای این محله در گذشته جزو روستای درّوس به شمار می‌رفته است و در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار، به عبدالحسین‌خان فخرالملک معروف به عبدالحسین‌خان کُفری، پسر محمدحسن‌خان سردار قاجار، متعلق بود؛ ازاین‌رو، در آن روزگار به حسین‌آباد و یا حسینیه شهرت داشت؛ هنوز هم در این محله میدانی به نام حسین‌آباد وجود دارد (بامداد، ٢/ ٢٤٤-٢٤٥؛ بلاغی، ٢١؛ معتمدی، ٣٥٣؛ طباطبایی، ١٠). در آن دوره قناتی برای مصارف اهالی این محل حفر شده بود (هدایت، ٩٤، حاشیه) که امروزه نیز فعال است. مظهر این قنات در اختیاریه است و نام مالک آن غفاری ـ محتشمی ضبط شده است. این قنات در منابع به نام اختیاریه و یا غفاری آمده است. عمق مادرچاه این قنات ٣٥ متر و طول آن ٤٠٠ متر است (مالکی، ١٥٧).
در دورۀ مظفرالدین شاه، غلامحسین غفاری (١٢٧٦-١٣٦٦ ق/ ١٨٥٩-١٩٤٧ م)، پسر میرزا هاشم‌خان امین‌الدوله ملقب به صاحب‌اختیار، پس از آنکه باغ چیذر را به شاهزاده شعاع‌السلطنه، پسر مظفرالدین شاه، فروخت، زمینهای حسین‌آباد (میان رستم‌آباد و سلطنت‌آباد) را که قسمتی از آن وقف بود و جزو زمینهای ده دروس به شمار می‌رفت، خریداری، و باغی در آن احداث کرد و آن را به‌سبب آنکه ملقب به‌ صاحب‌اختیار بود، اختیاریه نام نهاد (معیرالممالک، ١٣٨). مستوفی‌الممالک پسر میرزا یوسف آشتیانی در سالهای پایانی عمر خود، بیشتر تابستانها را در آنجا می‌گذرانید. در این فصل، در طول خیابان بلند اختیاریه «چادرهای پوش هندی» می‌افراشتند و تقریباً هر روز شیخ خزعل، سردار ظفر، سردار اسعد، میرزا سلیمان ‌خان میکده و دکتر ملک‌زاده از وقت ناهار در ایـن چادرها گرد هم می‌آمدند و بیشتر اوقات برای صرف شام نیز در آنجا می‌ماندند و محتشم‌الدوله پیشکار غلامحسین‌خان غفاری صاحب‌اختیار، تهیۀ لوازم آنان را به عهده داشت (همو، ١٣٨- ١٣٩).
از آنجا که صاحب‌اختیار به گل مریم علاقۀ بسیاری داشت، دستور داده بود تا در باغچه‌های اطراف چادرها و استخر، گل مریم کاشته شود. همچنین او به عکس علاقه‌مند بود و مجموعۀ عکسهای بی‌نظیری داشت. در زیر هر عکس، نام شخص و یا اشخاص و محل و تاریخ عکس را به خط خود می‌نوشت و در صندوقهایی در عمارت اختیاریه نگهداری می‌کرد. افزون‌برآن دیوارهای عمارت اختیاریه پوشیده از عکسهای تاریخی بود (همانجا).
اختیاریه گورستانی هم داشت که برای خاک‌سپاری مردگان رستم‌آباد پایین (سفلا) از آن استفاده می‌شد. از جملۀ مشاهیری که در آن گورستان دفن شدند، می‌توان به فتح‌الله خان مقدم مراغه‌ای ــ ظفرالدوله سردار مؤید (١٢٢٤ ق/ ١٨٠٩ م) ــ اشاره کرد که در ١٣٠٦ ش/ ١٩٢٧ م در ٨٢ سالگی درگذشت (بامداد، ٥/ ١٧٣؛ ستوده، ١/ ٧).
این گورستان در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تغییر کاربری داد، و به بوستانی به نام داور که امروزه (١٣٩١ ش) اختیاریه خوانده می‌شود، بدل شد؛ بوستان داور در اختیاریۀ شمالی در خیابان تسلیمی واقع است. در این بوستان، آرامگاهی وجود دارد که متعلق به حاج آقا آخوند رستم‌آبادی است و شهرداری منطقۀ ٣ تهران برای این آرامگاه بقعه‌ای زیبا نیز ساخته است (تحقیقات ... ).
از جملۀ وقایع تاریخی اختیاریه، می‌توان به مخفی ـ شدن فضل‌الله زاهـدی رهبر کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ ش/ ١٩ اوت ١٩٥٣ م در باغی متعلق به مصطفى مقدم در اختیاریه اشاره کرد. مصطفى مقدم در دوره‌ای ریاست بانک سپه را عهده‌دار بود (زاهدی، ٩٩-١٠١؛ مهدی‌نیا، ٧/ ٣٥٧- ٣٥٨؛ نیز نک‌ : بلاغی، ٢٢).
امروزه محلۀ اختیاریه از شمال به بزرگراه آیت‌الله صدر، از جنوب به خیابان شهید کلاهدوز (دولت) و محلۀ احتشامیه، از غرب به بلوار کاوه و از شرق به خیابان پاسداران محدود است (طباطبایی، ١٠).

مآخذ

بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٤٧ ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ١٣٥٠ ش؛ تحقیقات میدانی مؤلف؛ ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، ١٣٧١ ش؛ زاهدی، اردشیر، خاطرات، به‌کوشش احمد احرار، تهران، ١٣٨٥ ش؛ طباطبایی، محمدهـادی، تهران ١٠٠، ویژه‌نامۀ صدسالگی شهرداری تهران، تهران، ١٣٨٧ ش؛ مالکی، احمد و احمد خورسندی آقایی، قنات در ایران (مطالعۀ موردی قنوات شهر تهران)، تهران، ١٣٨٤ ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ١٣٨١ ش؛ معیرالممالک، دوستعلی، رجال عصر ناصری، تهران، ١٣٦١ ش؛ مهدی‌نیا، جعفر، نخست وزیران ایران: زندگی سیاسی سپهبد زاهدی، تهران، ١٣٧٥ ش؛ هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، تهران، ١٣٤٤ ش.

شیوا جعفری