آلیانس یهود، مدرسه \madrese-ye āliyāns-e yahūd\، آموزشگاهی خارجی در تهران، ویژۀ تحصیل دانش‌آموزان کلیمی (١٢٧٦- ١٣١٨ ش/ ١٨٩٧- ١٩٣٩ م).
مدرسۀ آلیانس یهود که از آن با نام آلیانس اسرائیلیت، آلیانس بنی‌اسرائیل و آلیانس کلیمیان نیز یاد شده است، از جملۀ مدارس خارجی اقلیتهای دینی در ایران بود که با کمک مالی مؤسسه‌ای خارجی به‌نام «انجمن جهانی آلیانس یهود» اداره می‌شد. این نهاد، همچنین مدارس
مشابهی را برای تحصیل یهودیان در شهرهای اصفهان، همدان، شیراز، سنندج، کرمانشاه و یزد تأسیس کرده بود (کهن، ١٢١). انجمن جهانی آلیانس یهود را نباید با آلیانس فرانسه (ﻫ م) یکی دانست. این دو مؤسسه خـاستگاهها و اهداف متفاوتی داشتند.
پیش از تأسیس آلیانس یهود، آموزش یهودیان ایران تنها منحصربه تعالیم دینی بود. با گشایش مدارس آلیانس، آموزش غیرمذهبی و فرهنگ فرانسوی بر مواد درسی دیگر ارجحیت پیدا کرد. زبان فرانسوی مهم‌ترین مادۀ درسی بود و برای تدریس درسهای علمی استفاده می‌شد. زبان فارسی نیز زبان دوم به شمار می‌آمد (کهن، ١٢١، ١٢٣).
فعالیت مدرسۀ آلیانس یهود در ایران برای کلیمیان، تنها جنبۀ آموزشی نداشت. برپایی نهاد آلیانس در ایران، از جملۀ عواملی بود که کلیمیان را از فشار محدودیتها و تبعیضهای اجتماعی رها می‌کرد (کنفینو، ٢٧٨).
مقدمات تأسیس مدرسۀ آلیانس یهود در ایران، در هنگام نخستین سفر نـاصرالدین شـاه (سل‌ ١٢٦٤-١٣١٣ ق/ ١٨٤٨-١٨٩٥ م) به اروپا به سال ١٢٨٩ ق/ ١٨٧٢ م در پاریس فراهم شد. آدلف کرمیو بنیادگذار آلیانس یهود در آن سفر توانست با ناصرالدین شاه ملاقات کند و اجازۀ برپایی مدرسه‌ای ویژۀ تحصیل کلیمیان را از او بگیرد (ناطق، ١٢٦-١٢٧). بااین‌حال، نخستین مدرسۀ آلیانس یهود در تهران، ٢٥ سال پس از آن، و در روزگار سلطنت مظفرالدین شاه (سل‌ ١٣١٣-١٣٢٤ ق/ ١٨٩٦-١٩٠٦ م) تأسیس شد. به‌گفتۀ کنفینو، نخستین کسانی که درخواست تأسیس مدرسه‌ای از نهاد آلیانس را کردند، کلیمیان ایران نبودند، بلکه این درخواست از سوی غیرکلیمیان به مؤسسۀ آلیانس ارائه شد؛ ازجمله ژاک دُمرگان رئیس هیئت باستان‌شناسی فرانسوی و چند تن دیگر بودند که درخواست برپایی این مدرسه را به آلیانس یهود ارائه دادند (کنفینو، ٢٦٨).
آلیانس یهود در ٢٠ شعبان ١٣١٥ ق/ ١٤ ژانویۀ ١٨٩٨ م، بـا ارسال نامه‌ای به یمین‌السلطنه، سفیر ایران در پاریس، تصمیم خود را برای تأسیس مدرسه در تهران به اطلاع سفیر رساند. به این منظور، ژوزف کازه که تابعیت مراکشی داشت و چندی‌هم مدیر مدرسۀ آلیانس یهود در بیروت بود، مأمور تأسیس مدرسه در تهران شد (لوی، ٣/ ٧٧٧؛ ناطق، ١٤٣-١٤٤؛ کنفینو، ٢٧٧). کازه در ١٣١٦ ق/ ١٨٩٨ م، به تهران آمد و بی‌درنگ مشغول به کار شد. پیش از آمدن کازه، چند تن از کلیمیان تهران، محل کوچکی تهیه کرده بودند و در آنجا چند «راب» (معلم یهودی) به ١٠٠ تن از کودکان کلیمی آموزشهایی می‌دادند. کازه در ابتدا از همین مکتب برای مدرسه استفاده کرد (کنفینو، ٢٨٠؛ ناطق، ١٤٤-١٤٥)، و سپس خانه‌ای را به مبلغی معادل ٢٠٠‘١ فرانک اجاره، و مدرسۀ آلیانس اسرائیلیت را در این دو مکان افتتاح کرد.
مدرسه درکل ٦ معلم داشت. استقبال از مدرسه چشم‌گیر بود؛ در آغاز ٣٠٠ تن برای تحصیل ثبت‌نام کردند و اندکی بعد شمار دانش‌آموزان به ٤٢١ تن رسید. ازاین‌میان، تنها ١١٧ دانش‌آموز شهریه پرداخت می‌کردند (لوی، ٣/ ٧٨٩). اکثریت دانش‌آموزان مدرسه به‌صورت رایگان تحصیل می‌کردند و مدرسه قصد داشت روزانه به آنها ناهار دهد. لوازم تحصیل، به‌ویژه کتابهای درسی، از پاریس به تهران ارسال می‌شد. برای آموزش زبان عبری، ملایعقوب بنلوی انتخاب، و بعدها خاخام حییم موره نیز به معلمان مدرسه افزوده شد. مدرسۀ آلیانس یهود برای آموزش زبان فارسی از معلمان مسلمان نیز استفاده می‌کرد و بر آن بود تا به چند تن از جوانان کلیمی برای معلمی آموزشهایی دهد. مسؤلان مدرسه، برای انجام مراسم دینی نیز تمهیداتی اندیشیده بودند (همو، ٣/ ٧٨٠-٧٨١، ٩٧٥).
در ١٤ جمادی‌الآخر ١٣١٦ ق/ ٣٠ اکتبر ١٨٩٨ م، مدرسۀ آلیانس یهود، به‌مناسبت تولد مظفرالدین شاه، جشنی برگزار کرد؛ ازاین‌رو، ٢٠٠ تومان اعانه از سوی شاه و نظام‌السلطنه برای مدرسه در نظر گرفته شد (همو، ٣/ ٧٨٤، ٧٨٨؛ کنفینو، ٢٨١) و ١٠٠ تن از شاگردان مدرسه برای تبریک نزد میرزا محسن خان مشیرالدوله، وزیر خارجۀ وقت، رفتند و مشیرالدوله نیز ١٠٠ تومان (معادل ٥٠٠ فرانک) به مدرسه اعانه داد (ناطق، ١٤٥؛ کنفینو، ٢٨٠).
در آن زمان دانش‌آموزان به ٩ کلاس تقسیم شده بودند و ازآنجاکه مدرسه، گنجایش همۀ دانش‌آموزان را نداشت، کودکان شش تا هشت‌ساله را به دو کنیسه منتقل کردند که ٣ معلم کلیمی آموزشهای لازم را به آنها می‌دادند. این مدرسه از رجب ١٣١٦/ نوامبر ١٨٩٨، به ٦٠ تن از کودکان یتیم و فقیر ناهار می‌داد. افزون‌براین، مدرسۀ آلیانس یهود در آن سال، کلاسهای شبانه برای آموزش بزرگ‌سالان برگزار کرد که متعاقباً ١٥٠ تن از بزرگ‌سالان برای آموزش در این کلاسها داوطلب شدند (لوی، ٣/ ٧٨٩).
کازه چندی پس از افتتاح مدرسۀ پسرانه، مدرسه‌ای دخترانه تأسیس کرد و از انجمن جهانی آلیانس یهود درخواست کرد چند معلم زن از پاریس برای مدرسه مأمور شوند. مسیو و مادام ابیب، مأمور آموزش دختران شدند و در آغاز ٤٠ دختر در مدرسه به تحصیل پرداختند. در مدرسۀ دخترانه، قالی‌بافی نیز آموزش داده می‌شد (ناطق، ١٤٥؛ لوی، ٣/ ٧٩٢).
در سال ١٣١٨ ق/ ١٩٠٠ م، کازه از سوی آلیانس یهود احضار شد و مسیو نسیم لوی، رئیس مدرسۀ تتوان در مراکش، به‌جای او به ریاست مدرسۀ آلیانس منصوب شد (همو، ٣/ ٧٩٦؛ کنفینو، ٢٨٢). تا آمدن لوی به تهران مسیو ابیب معاونت مدرسه را بر عهده داشت (همانجا).
در سال ١٣٢٢ ق/ ١٩٠٤ م، یعنی ٦ سال پس از گشایش نخستین مدرسۀ یهودی در تهران، ٤٠٠ دانش‌آموز در دو مدرسۀ جداگانۀ پسرانه و دخترانه به تحصیل می‌پرداختند (لوی، ٣/ ٧٨٣). مدرسۀ آلیانس یهود در فاصلۀ سالهای ١٣٢٤ تا ١٣٢٥ ق/ ١٩٠٦ تا ١٩٠٧ م، ٤٣٠ تا ٤٧٠ دانش‌آموز داشت (همو، ٣/ ٨٣٣).
از جملۀ معلمان مدرسه پس از مشروطیت می‌توان مسیو روزانس و همسرش، و نیز مسیو تولدو را نام برد (همو، ٣/ ٨٥١). به‌گزارش عبدالحسین خان سپهر در همین سالها زبانهای فارسی، فرانسوی و عبری در مدرسه به دانش‌آموزان آموزش داده می‌شد (ص ١٧٥).
بنابر آمار مدارس در ١٣٢٩ ق، مدرسۀ پسرانۀ آلیانس یهود در تهران ٣ مدرسه داشت که از آنها با عنوان «مدارس ذکور کلیمی» یاد شده است؛ این مدارس درمجموع دارای ٣٠٠ دانش‌آموز بودند؛ مدرسۀ دخترانه نیز دارای ٨٠ دانش‌آموز بود (منصورالسلطنه، ٢٦، ٢٩).
شمار دانش‌آموزان آلیانس یهود در گذر زمان رفته‌رفته افزایش می‌یافت. در ١٣٠٢ ش/ ١٩٢٣ م، مدرسۀ آلیانس یهود در تهران، ٦٩٣ پسر، و ٢٩٥ دختر دانش‌آموز داشت. این آمار به نوشتۀ منابع یهودی در ١٣٠٣ ش/ ١٩٢٤ م، به ٠١٣‘١ تن دانش‌آموز رسید که ٣٠٥ تن از آنان دختر بودند («گزارشات ... »، ١٧٩-١٨٠). در احصائیۀ رسمی آموزش‌وپرورش در ١٣٠٣ ش، مدرسۀ آلیانس کلیمیان فرانسوی ٨٨٨ دانش‌آموز داشت که ٢٨٧ تن از آنان را دختران تشکیل می‌دادند و همۀ دروس را ١٩ معلم مرد و ٩ معلم زن آموزش می‌دادند («احصائیه ... »، ٧١).
مدرسۀ آلیانس ــ به‌عنوان نهادی خـارجی در ایران ــ از ابتدای تأسیس، مصرانه در ادارۀ مدرسه و چگونگی آموزش، خودمختار بود. دولت ایران نیز در مدیریت مدرسه، ادارۀ آن و چگونگی تدریس دخالت نمی‌کرد. پرداختن به این شیوۀ آموزشی با به‌قدرت‌رسیدن رضا شاه پهلوی به‌تدریج به پایان رسید (کهن، ١٢٤)؛ از آن پس، نظام آموزشی مدارس یهودی با دیگر مدارس ایران یکسان شد و آموزش زبان فرانسوی به دورۀ تحصیلات متوسطه منحصر گردید. مدارس یهودی تنها در تعطیلات رسمی با دیگر مدارس تفاوت داشتند (همو، ١٢٦).
در دورۀ یادشده، به‌تدریج از شمار دانش‌آموزانی که در مدرسۀ آلیانس یهود درس می‌خواندند، کاسته شد. در ١٣١١ ش مدیریت این مدرسه برعهدۀ میریام نانسی بود و مدرسه دو دورۀ ابتدایی و دورۀ اول متوسطه داشت و به‌طورکلی ٤٣٩ دانش‌آموز در آن تحصیل می‌کردند ( اسنادی ... ، ٣١٦)؛ از این میان، ٦٩ دانش‌آموز پسر و ٤٦ دانش‌آموز دختر در دورۀ متوسطه به تحصیل می‌پرداختند (سالنامۀ ١٣١٠-١٣١١، ص ٦-٧). شمار دانش‌آموزان دورۀ متوسطه در سال بعد، به ٧٢ پسر و ٣٩ دختر تغییر یافت (سالنامۀ ١٣١١-١٣١٢، ص ٤، ٦).
گزارش منابع یهودی با آمار رسمی مدارس تطبیق ندارد. به‌گزارش این منابع، در ١٣١٣ ش/ ١٩٣٤ م مدرسۀ آلیانس تهران ٨٤٥ پسر و ٥٣٠ دختر دانش‌آموز داشت و شمار دانش‌آموزان در ١٣١٤ ش، به ٨٨٠ پسر و ٧١٥ دختر، و در سال بعد، به ٧٩٧ پسر و ٦٩٥ دختر رسید (کهن، ١٨٠-١٨١).
مدرسۀ آلیانس یهود در ١٣١٣ ش با مشکل کمبود بودجه مواجه شد؛ ازاین‌رو، رئیس مدرسه در نامه‌ای از وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه درخواست کمک مالی کرد ( اسنادی، ٣٣٩). در ١٣١٣ ش، مدرسۀ آلیانس یهود به درخواست وزارت معارف نام خود را به «دبیرستان اتحاد» تغییر داد («اسامی ... »، ٦٠٠).
آمار مربوط به مدارس آلیانس تا ١٣١٨ ش منتشر شده است؛ گویا در این تاریخ فعالیت مدارس خارجی در ایران ممنوع شد و ازآن‌پس، آموزشگاههای ویژۀ یهودیان با دیگر مدرسه‌های دولتی ادغام شدند.

مآخذ

«احصائیۀ کل مدارس طهران»، تعلیم‌و‌تربیت، تهران، ١٣٠٤ ش، دورۀ اول، شم‌ ٨- ٩؛ «اسامی جدید مدارس خارجی»، همان، ١٣١٣ ش، دورۀ اول، شم‌ ٥٨؛ اسنادی از مدارس ایرانی در خارج و مدارس خارجی در ایران، به کوشش عیسى عبدی، تهران، ١٣٨١ ش؛ سالنامۀ ١٣١٠-١٣١١، وزارت معارف و اوقاف و صنـایع مستظرفه، تهران، ١٣١١ ش؛ همان، ١٣١١-١٣١٢ (قسمت اول و دوم)، ١٣١٢ ش؛ سپهر، عبدالحسین، یادداشتهای ملک‌المورخین، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٨ ش؛ کنفینو، ا.، «خاطرات سفر ایران، تأسیس مدرسۀ آلیانس در تهران»، پادیاوند، به کوشش ا. نتصر، لس‌آنجلس، ١٩٩٩ م، ج ٣؛ کهن، ا.، «تحولاتی چند در تعلیم‌و‌تربیت یهودیان در ایران»، همان، ١٩٩٦ م، ج ١؛ «گزارشات آلیانس»، همان، ١٩٩٧ م، ج ٢؛ لِوی، حبیب، تاریخ یهود ایران، تهران، ١٣٣٤ ش؛ منصورالسلطنه (عدل)، مصطفى، راپرت سالیانه در باب معارف و تعلیمات عمومی سنۀ ٢٩-١٣٢٨، تهران، ١٣٢٩ ق؛ ناطق، هما، کارنامۀ فرهنگی فرنگی در ایران، تهران، ١٣٨٠ ش.

مسعود تاره