آشفتۀ تهرانی \ āšofte-ye tehrānī\ ، محمد بن محمود حسینی لواسانی تهرانی معروف به «عصار» (١٢٦٤- ١٣٥٦ ق/ ١٨٤٨-١٩٣٧ م)، حکیم، متکلم، فقیه، اصولی، شاعر و مفسر شیعی ایرانی که در تهران و مشهد می‌زیسته است. وی نخست «ناظم» تخلص داشته، و سپس آن را به «آشفتۀ تهرانی» و در اواخر به «عصار» تغییر داده است (آقابزرگ، ٩/ ٧٢٤، ٢٤/ ٥).
خانوادۀ آشفته در اصل مازندرانی بوده‌اند. پدر وی حاج سید محمود لواسانی ابتدا در لواسان می‌زیسته، سپس به تهران مهاجرت کرده است (بلاغی، ٢٦١؛ مشار، ٥/ ٥٩٥- ٥٩٦). او خود در کتاب تاریخ عصار و مقدمۀ تفسیر ناسخ التفاسیر، زادگاه و تاریخ تولد خود را بدین شرح بیان کرده است: «در سال جلوس ناصرالدین شاه قاجار بر تخت سلطنت یا سال بعد از آن [١٢٦٤-١٢٦٥ ق/ ١٨٤٨- ١٨٤٩ م] در تهران زاده شدم» (ص ١-٢). آشفتۀ تهرانی مقدمات علوم را در تهران فرا گرفت، و در ١٣سالگی همراه استاد خود به طالقان رفت و پس از مدتی به تهران بازگشت و در مدرسۀ مروی نزد شیخ محمدحسن چاله‌میدانی برادر حاج ملا جعفر چاله‌میدانی و ملا اسماعیل قره‌باغی به فراگیری معالم الاصول و شرح لمعه پرداخت. در ١٢٨٩ ق/ ١٨٧٢ م پس از گذراندن دوره‌های سطح و خارج، از تهران به کربلا عزیمت کرد و در حوزه‌های درس عالمان و فقیهان آن زمان ازجمله زین‌العابدین مازندرانی (د ١٣٠٩ ق/ ١٨٩٢ م)، مرجع تقلید شیعیان هند و مازندران شرکت کرد و در مدینه با خالد پاشا، حاکم وقت مدینه ملاقات نمود و در مدح وی قصیده‌ای سرود و جایزه گرفت. مدتی در مدینه ماند و کتاب التحفة فی العروض را در ١٢٩٠ ق/ ١٨٧٣ م نوشت (ص ٣ الف).
وی به بیروت و دمشق نیز مسافرت کرد، سپس به نجف بازگشت و در ١٢٩٦ ق/ ١٨٧٩ م برای استفاده از درس میرزای شیرازی به سامرا رفت. در ١٣٠١ ق/ ١٨٨٤ م پس از چند سال، شهر سامرا را به قصد تهران ترک کرد و سالها در تهران ماند. به گفتۀ خود وی پس از ١٢ سال انزوا و گوشه‌گیری، از تهران مهاجرت نمود و در دوم ذیحجۀ ١٣٤٠/ ژوئیۀ ١٩٢٢ به شهر مشهد وارد شد و تا پایان عمر در آن شهر، در جوار امام هشتم (ع) زیست (ص ٤ ب، ٦ ب، ٩ الف).
آشفتۀ تهرانی در حوزه‌های درس عالمانی بزرگ مانند میرزای شیرازی (د ١٣١٢ ق/ ١٨٩٤ م) و آخوند ملا محمدکاظم خراسانی (د ١٣٢٩ ق/ ١٩١١ م) شرکت نموده و از محضر آنها استفاده کرده است و از فقهایی چون حاج میرزا حسینظنوری (د ١٣٢٠ ق/ ١٩٠٢ م)، میرزای آشتیانی، حاج میرزا حسین خلیلی (د ١٣٢٦ ق/ ١٩٠٨ م)، شریعت اصفهانی (د ١٣٣٩ ق/ ١٩٢١ م)، سید مهدی قزوینی (د ١٣٠٠ ق/ ١٨٨٣ م) سید محمد بحرالعلوم، شیخ محمدحسن مامقانی (د ١٣٢٣ ق/ ١٩٠٥ م) و شیخ عباس کاشف الغطاء، از علمای شیعه و شیخ محمد بسیونی مکی شافعی، از علمای اهل سنت و جز آنها اجازۀ روایت داشته است (بلاغی، ٢٦٢؛ مدرس، ٢٨٩).
وی در مدت حیات علمی خود شاگردان زیادی تربیت کرده که آقابزرگ (١١/ ٧٩، ١٧/ ١٩٨) به یکی از آنها به نام میرزا احمد بن صالح بادکوبه‌ای (ز ١٣٠٠ ق/ ١٨٨٣ م) اشاره کرده است. آشفته در زندگی دراز خویش فعالیت علمی بسیار داشته، و آثار فراوان به وجود آورده که به گفتۀ خود او بسیاری از آنها یا به سرقت رفته و یا در نقل و انتقال از جایی به جای دیگر از میان رفته است (برای آگاهی از فهرست کامل آثار وی، نک‌ : آشفته، ٢٩- ٣٢). آشفته در ٩ محرم ١٣٥٦ ق/ ٢٢ مارس ١٩٣٧ م در مشهد درگذشت و در ایوان طلای رضوی به خاک سپرده شد.

مآخذ

آشفتۀ تهرانی، محمد، تاریخ، نسخۀ خطی آستان قدس، شم‌ ١٣٢؛ آقابزرگ، الذریعة؛ بلاغی، عبدالحسین، مقالات الحنفاء، تهران، ١٣٦٩ ق؛ مدرس، میرزا عبدالرحمان، تاریخ علماء خراسان، به کوشش محمد باقر ساعدی، مشهد، ١٣٤١ ش؛ مشار، خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٣ ش.

علی رفیعی (دبا)