اقدسیه \ aqdasiy(yy)e\ ، سابقاً روستایی به نام حصارملّا و امروزه محله‌ای در منطقۀ ١ شهرداری تهران. این روستا به سبب آب و هوایی مطبوع مورد توجه ناصرالدین شاه قاجار بوده، و از تفرجگاههای وی به شمار می‌آمده است (روزنامه ... ، ١/ ١٦١، ٣٩٣). بعدها ناصرالدین شاه در اراضی حصارملّا باغی و عمارتی برپا داشت و آن را به نام یکی از همسران خود زبیده خانم ملقب به امینه‌اقدس، اقدسیه خواند (ستوده، ١/ ١٥-١٦؛ طباطبایی، ١٨). امینه‌اقدس که در گذشته از کنیزان ناصرالدین شاه بود با ترفندهایی خاص، خود را در دل شاه جای داد و بعداً به‌عنوان یکی از زنان محبوب و مورد توجه شاه درآمد. امینه‌اقدس در ١٣٠٢ ق به طور نامعلومی نابینا شد و در ٢٨ ذیحجۀ ١٣١١ درگذشت (اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، ١/ ٥٦٧، روزنامه ... ، ٣٩٩؛ بامداد، ٢/ ٥٠).
ظاهراً در شرح بنای باغ و عمارت اقدسیه در منابع دورۀ قاجاریه مطلبی وجود ندارد، اما اعتمادالسلطنه در خاطرات خود به دفعات از این باغ به‌عنوان ییلاق ناصرالدین شاه یاد کرده، و گاهی نیز آن را گردشگاهی کوچک و جدیدالاحداث معرفی نموده است (همان، ٩، ١٤، ١٧- ١٨).
در ١٢٩٠ ق ناصرالدین شاه ادارۀ عمارات و باغ اقدسیه را به اعتمادالسلطنه واگذارد (همو، مرآة ... ، ٣/ ١٧٤٢). در آن دوره جادۀ اقدسیه از شمال سلطنت‌آباد (پاسداران فعلی) به جنوب اقدسیه امتداد می‌یافت و راه دیگری نیز از ازگل به اقدسیه می‌گذشت (معتمدی، ٣٥٦). همچنین اقدسیه بر سر راه تهران به مازندران قرار داشته است. ناصرالدین شاه در ٢٠ شعبان ١٢٩٢ در طی سفر دومش به مازندران، در قصر ییلاقی خود در اقدسیه توقف کرد و سپس در ٢٤ شعبان راهی اوشان شد (اعتمادالسلطنه، همان، ٣/ ١٧٦٨؛ ناصرالدین شاه، ٢١).
پس از آنکه اقدسیه مورد توجه ناصرالدین شاه قرارگرفت، رجال دربار و اعیان دولت هم به فکر افتادند که در آن منطقه خانه یا باغی برای خود اختیار کنند. یکی از آنان کامران‌میرزای نایب‌السلطنه، فرزند سوم ناصرالدین شاه بود که به انحای گوناگونی می‌کوشید تا بر قسمتی از اراضی اقدسیه دست بیندازد (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : اعتمادالسلطنه، روزنامه، ١٣٢). مجلس شورای ملی در مصوبۀ ٢٢ شهریور ١٣٠٤ در آخرین روزهای سلطنت قاجارها باغ و عمارت اقدسیه را به محمدحسن میرزا، ولیعهد احمد شاه، واگذار کرد تا از منافع آن به‌عنوان حقوق خود بهره ببرد (هدایت، ٣٦٧).
با برافتادن سلطنت قاجارها، اقدسیه در دورۀ رضا شاه به محل اردوی تابستانی دانشجویان دانشکدۀ افسری بدل شد ( فرهنگ ... ، ١/ ١٧؛ کریمان، ١/ ٤٩٠؛ بلاغی، ٢٢). در ٢٩ مرداد ١٣٢٠، رضا شاه برای دادن گواهی‌نامه به دانشجویان این دانشکده، بدانجا رفت و آخرین نطق خود را به‌عنوان شاه ایران در این محل ایراد کرد (صدیق، ٣/ ١٥-١٦؛ معتمدی، ٣٣٨). عمارت کلاه‌فرنگی واقع در مرکز باغ اقدسیه نیز محل زندگی فرمانده دانشکدۀ افسری بود.
در سرشماری ١٣٣٥ ش، روستای اقدسیه دارای ٦١ تن جمعیت بود ( گزارش ... ، ١). این روستا در اوایل دهۀ ١٣٤٠ ش با رشد کالبدی شهر تهران، به آن متصل شد و امروزه جزو محله‌های شمالی این کلان‌شهر به شمار می‌آید (محمودیان، ١٦٠). در محلۀ اقدسیه دو رشته قنات وجود دارد: قنات اقدسیه که مظهر آن در محلۀ نیاوران واقع است. مالک این قنات ادارۀ مهندسی ارتش، عمق مادرچاه آن ٤٠ متر، و طول آن ٨٠٠ متر است. قنات دیگر، قنات اقدسیۀ باقلازار که مظهر آن در خاور اقدسیه، محل مادرچاه آن در باختر بیدستان، و طول آن ٠٠٠‘ ٣ متر است. این قنات در مسیر محله‌های کوهپـایه ـ احتسابیه و خاور اقدسیه جریان دارد (مالکی، ١٥٦، ١٧٤). محلۀ اقدسیه که امروزه جزو محله‌های اعیان‌نشین شهر تهران است از شمال به دارآباد، از جنوب به اراج، از باختر به کاشانک و از خاور به حدیقه محدود است (نقشه ... ، شم‌ ٣٠١). دانشکدۀ علوم پزشکی بقیةالله، دانشکدۀ نیروی زمینی ارتش و مجتمع صنعتی شهید شاه‌آبادی وابسته به صنایع دفاع در اقدسیه واقع‌اند (طباطبایی، ١٨).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ ش؛ همو، المآثر و الآثار، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٦٨ ش؛ همو، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ ش؛ بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٤٧ ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ١٣٥٠ ش؛ روزنامۀ ایران، کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران، ١٣٧٤ ش؛ ستوده، منـوچهر، جغرافیـای تاریخی شمیران، تهـران، ١٣٧١ ش؛ صديق، عیسى، یادگار عمر، تهران، ١٣٥٣ ش؛ طباطبایی، محمدهادی و دیگران، تهران ١٠٠، ویژه‌نامۀ صدسالگی شهرداری تهران، تهران، ١٣٨٧ ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، دایـرۀ جغرافیـای ستـاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ ش؛ کریمان، حسین، قصران ( كوهسران)، تهران، ١٣٥٦ ش؛ گزارش مشروح حوزۀ سرشماری تهران، وزارت کشور، تهران، ١٣٣٧ ش؛ مالکی، احمد و احمد خورسندی آقایی، قنات در ایران: مطالعۀ موردی قنوات در تهران، تهران، ١٣٨٤ ش؛ محمودیان، علی‌اکبر، نگاهی به تهران از آغاز تا کنون، تهران، ١٣٨٤ ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، ١٣٨١ ش؛ ناصرالدین شاه، سفرنامۀ مازندران، به‌کوشش هارون وهومن، تهران، ١٣٨٣ ش؛ نقشۀ راهنمای منطقۀ ١ تهران، گیتاشناسی، تهران، ١٣٧٧ ش؛ هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، تهران، ١٣٤٤ ش.

حسن موسوی‌زاده