افشارطوس، واقعۀ قتل \ vāqeʾe-ye qatl-e afšār-tūs\ ، واقعه‌ای که در آن سرتیپ محمود افشارطوس (١٢٨٦-١٣٣٢ ش/ ١٩٠٧-١٩٥٣ م) در غاری واقع در منطقۀ تلو لشکرک به گروگان گرفته شد و به قتل رسید.
افشارطوس، رئیس کل شهربانی کشور، رهبر «سازمان افسران ملی» و رئیس کمیسیونی بود که شماری از افسرانی را که عمدتاً از اعضای حزب سومکا بودند، بازنشسته کرده بود (حجتی، ٥٤٤؛ الموتی، ٦/ ٣٤٥-٣٤٦). برخی از این افراد که از مخالفان سرسخت دکتر محمد مصدق، نخست وزیر وقت به شمار می‌رفتند، درصدد برآمدند که افشارطوس را بربایند. در نظر آنان ربودن وی بهترین گزینه برای ضربه زدن به دکتر مصدق و تلاشی برای سقوط دولت وی محسوب می‌شد تا با این کار ناتوانی دولت را در تأمین امنیت اجتماعی نمایان سازند.
ماجرای ربودن افشارطوس از این قرار بود که در بعدازظهر ٣١ فروردین ١٣٣٢، ربایندگان با ترفندهایی او را به خانۀ دکتر حسین خطیبی کشاندند. افشارطوس در حدود خیابان صفی‌علیشاه رانندۀ خود را مرخص کرد و پیاده به محل قرار رفت. سپس، در منزل دکتر خطیبی با مادۀ بیهوش‌کننده‌ای که دکتر منزه تهیه کرده بود، بیهوش گردید و به غار تلو منتقل شد (الموتی، ٦/ ٣٤٤-٣٤٥؛ سیف‌زاده، ١/ ١٣١-١٣٧؛ اسناد ... ، ٢١-٢٦).
تا آن زمان، آدم‌ربایی در مناسبات سیاسی کشور سابقه نداشت. ناگهان در کشور خبر ناپدید شدن رئیس کل شهربانی کشور منتشر شد. این اتفاق برای نخست‌وزیر بسیار ناخوشایند بود؛ ازهمین‌رو، کمیته‌ای ویژه برای جست‌وجو و یافتن افشارطوس تشکیل داد (سیف‌زاده، ١/ ١٣٢-١٣٣).
دکتر حسین خطیبی، از اعضای سابق حزب توده؛ دکتر مظفر بقایی، نمایندۀ مجلس شورای ملی؛ تیمسار بایندر؛ تیمسار نصرالله زاهدی؛ تیمسار مزینی؛ تیمسار دکتر منزه؛ سرگرد بلوچ قرایی، از افسران حزب سومکا که توسط افشارطوس بازنشسته شده بودند؛ و احمد آشپز، مستخدم منزل سرگرد بلوچ قرایی و برخی دیگر، از مظنونان پرونده بودند؛ همچنین اردشیر زاهدی و مهندس علیرضا قراگزلو هم برای ادای پاره‌ای توضیحات به فرمانداری نظامی احضار شدند (الموتی، ٦/ ٣٤٧؛ مظفر بقایی ... ، ٢/ ١٠، حاشیه).
سرانجام در روز ٦ اردیبهشت همان سال جسد افشارطوس در تپه‌های تلو، در حالی‌که کنار نهر آبی دفن شده بود، کشف شد (همانجا؛ الموتی، ٦/ ٣٥٤-٣٥٥). در اسناد آمده که افشارطوس را سرگرد فریدون بلوچ قرایی و احمد آشپز، با طناب به قتل رساندند ( اسناد، ١٢٤- ١٢٩؛ سیف‌زاده، ١/ ١٧٦).
پس از آن، دکتر مصدق مراسمی باشکوه ترتیب داد و با احترام فراوان جسد افشارطوس تشییع شد. سپس، پروندۀ قتل او تشکیل گردید و از مظنونان اعترافات کتبی جامعی دریافت شد؛ اما با وقوع کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ و سقوط دولت دکتر محمد مصدق، پروندۀ قتل افشارطوس به‌بهانۀ فقدان مستندات بسته شد و کلیۀ دست‌اندرکاران قتل تبرئه شدند (الموتی، ٦/ ٣٥٥؛ نیز نک‌ : اسناد، ٢٠٢- ٢٠٨، ٢١٣، ٢١٤).

مآخذ

اسنادی پیرامون توطئۀ ربودن و قتل سرلشکر افشارطوس رئیس شهربانی حکومت ملی به سال ٣٢، به کوشش محمد ترکمان، تهران، ١٣٦٣ ش؛ الموتی، مصطفى، ایران در عصر پهلوی (ملی شدن صنعت نفت و زندگی پرماجرای دکتر مصدق)، لندن، ١٣٦٩ ش/ ١٩٩٠ م؛ حجتی، ابوالمجد، عبور از عهد پهلوی، جنبش ملی و دولت مردم، تهران، ١٣٨٢ ش؛ سیف‌زاده، حمید، حافظۀ تاریخ: افشار طوس که بود؟ و چگونه کشته شد؟، تهران، ١٣٧٣ ش؛ مظفر بقایی به روایت اسناد ساواک، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، تهران، ١٣٨٣ ش.

علی‌محمد مرادیان منفرد