میناس مقدس، کلیسا \ kelīsā-ye mīnās-e moqaddas \ ، کلیسایی در محلۀ قلعۀ ارامنۀ ونک.
این کلیسا را میرزا یوسف مستوفی‌الممالک که اراضی ده ونک را در تملک داشت، بنا به روایتی در ١٨٥٤ م / ١٢٧٠ ق، برای ارمنیان ساکن قلعۀ ارامنۀ ونک ساخت (هویان، ٢٤٤). در بعضی منابع عنوان شده است که مستوفی‌الممالک، فقط زمین این کلیسا را به ارمنیان قلعۀ ارامنه اهدا کرد و در ١٢٩٢ ق / ١٨٧٥ م، محرابی به نام سورپ میناس در آن زمین بر پا گردید و بعدها با همت چند تن از نیکوکاران ارمنی این کلیسا ساخته شد (نک‌ : ملکمیان، ٩٩). اما در این کلیسا صلیبی برنزی نگهداری می‌شود که مستوفی‌الممالک آن را به کلیسای میناس مقدس اهدا کرده، و بر روی آن نوشته شده است: «مستوفی‌الممالک به کلیسای ونک فی شهر ذیقعدةالحرام ١٢٧٨». از این نوشته پیدا ست که این کلیسا پیش از سال ١٢٧٨ ق ساخته شده بوده است.

نام این کلیسا برگرفته از نام «میناس» یکی از قدیسان مسیحی است که در راه ترویج آن دین به شهادت رسیده، و نزد ارمنیان از احترام ویژه‌ای برخوردار است.
کلیسای میناس مقدس که در مرکز قلعۀ ارامنۀ ونک جای دارد، به سبک بازیلیک و با آجر ساخته شده است. این کلیسا دارای پلان مستطیلی‌شکل در جهت غرب به شرق است و ١٧ متر درازا، و ٥ / ٩ متر پهنا دارد و محراب آن از کف صحن داخلی کلیسا حدود ٧٠ سانتی‌متر بلندتر است. درازای محراب ٥ / ٤ متر، و پهنای آن ١ / ٣ متر است.
در دو طرف محراب دو اتاق بسیار کوچک وجود دارد. اتاق سمت راست در و سقفی کوتاه دارد. در انتهای این اتاق بر روی میزی کوچک، شمایل حضرت مریم و حضرت مسیح (ع)، با دو شمعدان قرار دارد. کسانی که می‌خواهند در خلوت با پروردگار راز و نیاز کنند، به این اتاق می‌آیند. اتاق سمت چپ محل نگهداری انجیل مقدس و لباسهای کشیشان و وسایلی است که هنگام برگزاری مراسم دینی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
حوضچۀ غسل تعمید کلیسا که از سنگ مرمر سفید ساخته شده است، در دیوار ضلع شمالی کلیسا نزدیک پله‌های محراب جای دارد. در داخل کلیسا ٦ ستون در دو ردیف سه‌تایی در طول کلیسا به فاصلۀ ٦ / ٢متری از
یکدیگر برای نگه داشتن سقف برپا ست. در زمان ساخت کلیسا از ستونهای چوبی استفاده شده بود، اما بعدها این ستونها برداشته شده، و ستونهای آهنی جایگزین آنها گردیده است.
در ابتدا کلیسا دارای بام مسطح بود، اما در سالهای بعد، بام کلیسا را با شیروانی پوشاندند. در داخل کلیسا دو ردیف نیمکت که هر ردیف دارای ٧ نیمکت است، برای نشستن نمازگزاران قرار داده شده است. کلیسا دارای دو در ورودی، یکی در ضلع جنوبی، و دیگری در ضلع غربی است. این دو در چوبی از لحاظ شکل و رنگ با یکدیگر تفاوتی ندارند و بر روی هر لنگه از آنها، صلیبی طلایی‌رنگ نقاشی شده است. در بالای درِ ضلع غربی کلیسا سایه‌بانی ساخته‌اند.
در سمت راست صحن داخلی کلیسا در ابتدای پله‌های محراب اُرگی جای دارد. این مکان، محل استقرار گروه هم‌سرایان (کُر) کلیسا ست. در مقابل در جنوبی کلیسا دو ستون آجری بنا شده است که با استفاده از این دو ستون و دیوار ضلع جنوبی، برج ناقوس کلیسا را ساخته‌اند. این برج دارای گنبدی مخروطی‌شکل و هشت‌ضلعی است و بر فراز آن صلیبی فلزی نصب شده است (هویان، ٢٤٤-٢٤٦؛ تحقیقات ... ).
در کلیسای میناس مقدس در روزهای ویژه‌ای از سال آیین عشاء ربانی و نیایش برگزار می‌شود و هرساله در روز میناس مقدس مراسمی در آن بر پا می‌گردد (ملکمیان، همانجا). این کلیسا در ١٣٨٠ ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مآخذ

تحقیقات میدانی مؤلف؛ ملکمیان، لینا، کلیساهای ارامنۀ ایران، تهران، ١٣٨٠ ش؛ هویان، آندرانیک، کلیساهای ارمنیان ایران، تهران، ١٣٨٢ ش.

سعیده صائبی‌مقدم