لواسانی تهرانی \ lavāsānī-ye tehrānī \ ، محمدصادق (١٣٢٤-١٤١١ ق / ١٢٨٥- ١٣٦٩ ش)، عالم دینی.
او فرزند علامه سید ابوالقاسم بود و در نجف در خانواده‌ای روحانی متولد شد و قسمتی از مقدمات را همان‌جا فراگرفت (حسینی، ١٢٦؛ جواهرکلام تولد وی را در ١٣٢٢ ق ذکر کرده است، نک‌ : ٣ / ٣٧٥)؛ پس از آن، به همراه خانواده در ١٣٣٩ ق / ١٢٩٩ ش، به ایران آمد و مدتی در همدان اقامت کرد. سپس به همراه برادرش، حاج سید احمد، به اراک رفت (شریف، ٤ / ٥٥٠).
لواسانی در اراک از محضر آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری بهره برد تا آنکه در ١٣٤١ ق / ١٣٠٢ ش وارد حوزۀ علمیۀ قم شد (همو، ١٢٧). او در قم مقدمات را تکمیل کرد و قسمتی از سطوح را نزد میرزا محمدعلی ادیب تهرانی، میرزا محمد همدانی و شیخ محمود مجد اردکانی فراگرفت. لواسانی در حکمت نیز از شاگردان میرزا جواد آقای ملکی تبریزی، از دوستان قدیم پدرش بود (شریف، ٤ / ٥٥١؛ ریحان، ٢٤١؛ جواهرکلام، ٣ / ٣٧٥؛ حسینی، ٥٦).
لواسانی در ١٣٠٨ ش برای ادامۀ تحصیل به نجف رفت و از مجالس درس آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی، آیت‌الله میرزا ابوالحسن مشکینی و آیت‌الله شیخ ضیاء‌الدین عراقی استفاده کرد. سپس، دوباره به ایران بازگشت و در قم از محضر آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی و آیت‌الله سید محمد حجت کوه‌کمری و آیت‌الله سید محمدتقی خوانساری بهره برد. او در درس فلسفه نیز از شاگردان شیخ محمدعلی شاه‌آبادی بود (شریف، جواهرکلام، همانجاها).
لواسانی در ١٣١٣ ش به همراه برادرش بار دیگر به نجف بازگشت و پس از یک سال، به ایران آمد و به مشهد رفت و مدتی از درس آیت‌الله حاج آقا حسین قمی و آیت‌الله آشتیانی و آخوندزادۀ کفایی کسب فیض کرد؛ اما با حادثۀ مسجد گوهرشاد و تعطیلی حوزۀ مشهد، به قم رفت و در درس آیت‌الله حائری و آیت‌الله حجت شرکت کرد. سپس، در ١٣١٦ ش به تهران آمد، اما یک سال بعد به درخواست استادانش، به قم بازگشت و تولیت مدارس فیضیه، دارالشفاء و عبدالله خان را برعهده گرفت (حسینی، ١٢٧؛ شریف، جواهرکلام، همانجاها؛ خسروشاهی، ٢٦٨).
لواسانی در ١٣٢٤ ش بار دیگر به تهران بازگشت و در مسجد آیت‌الله لواسانی واقع در بازارچۀ نایب‌السلطنه به اقامۀ جماعت و خدمات مذهبی و اجتماعی مشغول شد (حسینی، شریف، جواهرکلام، همانجاها).
لواسانی و شماری از روحانیان تهران در دوم آبان ١٣٤١، با صدور اعلامیه‌ای، لایحۀ انجمنهای ایالتی و ولایتی را محکوم کردند و آن را مغایر با شریعت خواندند ( اسناد ... ، ٣ / ٢١-٢٢).
لواسانی از دوستان نزدیک امام خمینی بود (خسروشاهی، ٢٦٧) و با آغاز مرجعیت ایشان، نمایندۀ تام‌الاختیار وی در تهران شد و در دوران تبعید امام، فشار زیادی را از جانب دستگاه حکومتی تحمل کرد؛ به‌طوری‌که در بهمن ١٣٥١ دستگیر شد و به زندان انفرادی کمیتۀ شهربانی تهران منتقل گشت و پس از مدتی با وساطت مراجع تقلید آزاد شد؛ اما بار دیگر در تیر ١٣٥٣ دستگیر گردید و به مدت ٣ سال به هشتپر تالش تبعید شد (همو، ٢٦٨؛ حسینی، ١٢٨).
محمدصادق لواسانی تهرانی در ١٣٦٩ ش در تهران درگذشت و در قم، در حرم حضرت معصومه (ع) در مسجد بالاسر به خاک سپرده شد (حسینی، ١٣٢).

مآخذ

اسناد انقلاب اسلامی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٧٤ ش؛ جواهرکلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم، قم، ١٣٨٣ ش؛ حسینی‌لواسانی، ابراهیم، طنین روحانی در زندگانی خاندان لواسانی، مشهد، ١٣٨٤ ش؛ خسروشاهی، هادی، «یادوارۀ آیت‌الله سید محمدصادق لواسانی»، تاریخ و فرهنگ معاصر، ١٣٧٠ ش، ج ١؛ ریحان یزدی، علیرضا، آینۀ دانشوران، قم، ١٣٧٢ ش؛ شریف رازی، محمد، گنجینۀ دانشمندان، قم، ١٣٥٢ ش.

مینا احمدیان