لواسانی \ lavāsānī \ ، ملکشاه غازی، از حکمرانان محلی قرن ٩-١٠ ق / ١٥-١٦ م.
عضدالدوله ملکشاه غازی (مصطفوی، ٢٥؛ شاه‌حسینی، ٢٤) که اغلب تاریخ‌نویسان تنها با نام ملکشاه غازی از او یاد کرده‌اند (طهرانی، ٢٩٥؛ مرعشی، ٤٦٦؛ روملو، ٢٧٨)، چنان‌که لاهیجی تصریح کرده است، در اصل اهل لواسان بود (ص ٩١). منابع معاصر او، به تاریخ ولادتش اشاره‌ای نکرده‌اند و اینکه به کدام خاندان تعلق دارد و نام پدرش چه بوده است، نیز روشن نیست. مرعشی که معاصر او ست، ملکشاه را پسر ملک بیستون معرفی کرده است (ص ٣٦٠)، اما یادگارهای تاریخی‌ای که وی به آستان امامزاده یحیى در تهران (شاه‌حسینی، مصطفوی، همانجاها) و امامزاده محمد بن ابی‌بکر در دهکدۀ کلا از دهکده‌های نور (ستوده، ٣ / ٣٠٨) وقف کرده است، نام ملک شاهرخ را در نسب او بر خود دارند.
از سوی دیگر آورده‌اند که ملکشاه در حمایت از حکمرانان محلی دیگر، در مقابل ملک بیستون صف‌آرایی کرد (لاهیجی، ٩١)، حال آنکه هیچ سخنی از مقابلۀ پدر و پسر در هیچ یک از منابع تاریخی نیست. بنابراین شاید او پسر شاهرخ پسر ملک کاووس از ملوک رستمدار بوده است که در ذیحجۀ ٨٧١ / ژوئیۀ ١٤٦٧ به دست یکی از اتباعش کشته‌شد (مرعشی، ٣٢٥).
از کتیبۀ درِ امامزاده محمدِ یادشده و جملۀ دعائیۀ «خلد الله ملکه» برای ملک شاهرخ معلوم می‌شود که او در ٨٧٠ ق زنده بوده است. با این همه، هنوز به طور یقین نمی‌توان نسب او را تعیین کرد. به هر حال، این دولتمرد لواسانی، در حدود سال ٨٥١ ق حاکم قم، و فرمانبردار سلطان محمد (٨٥١-٨٨٣ ق / ١٤٤٧- ١٤٧٨ م) از حکمرانان کیایی بوده (طهرانی، روملو، همانجاها)، و تا حدود سال ٨٩٩ ق / ١٤٩٤ م به فرمان میرزا علی، جانشین سلطان محمد (٨٨٣-٩١٠ ق / ١٤٧٨-١٥٠٤ م)، بر کلاردشت حکمرانی می‌کرده است (رابینو، ٤٨٨؛ یوسفی‌نیا، ٢٢٥).
در همین زمان است که موافقت میرزا علی را به یک سو نهاد و با مخالفانش هم‌پیمان شد. ازاین‌رو، میرزا علی، لشکری به دستگیری او فرستاد و دیگری را به جای وی گمارد. با برقراری صلح، ملکشاه جایگاه از دست‌رفته را بار دیگر به دست آورد و این گونه که از منابع دریافت می‌شود، تا ٩٠١ ق نیز در رویدادهای آن ناحیه، نقش داشته است (نک‌ : لاهیجی، ٧٤-٧٧، ٩١-٩٥).

مآخذ

رابینو، ی. ل.، ولایات دارالمرز ایران ( گیلان)، به کوشش جعفر خمامی‌زاده، تهران، ١٣٥٧ ش؛ روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٤٩ ش؛ ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، ١٣٧٣ ش؛ شاه‌حسینی، ناصرالدین، «امامزاده یحیى»، اطلاعات ماهانه، تهران، ١٣٣٠ ش؛ طهرانی، ابوبکر، دیاربکریه، به کوشش نجاتی لوغال و فاروق سومر، تهران، ١٣٥٦ ش؛ لاهیجی، علی، تاریخ خانی، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٥٢ ش؛ مرعشی، ظهیرالدین، تاریخ گیلان و دیلمستان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٤ ش؛ مصطفوی، «نوشته‌های تاریخی»، اطلاعات ماهانه، تهران، ١٣٣٩ ش؛ واله اصفهانی، محمد یوسف، خلد برین، به کوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٧٩ ش؛ یوسفی‌نیا، علی اصغر، تاریخ تنکابن، تهران، ١٣٨٨ ش.

مریم بلندی کاشانی