گزنه \ gazane \ ، گیاهی علفی، چندساله و خودرو، مورد استفاده در طب سنتی.
این گیاه از دیرباز کاربردهای درمانی داشته است و در طب سنتی از آن با نامهای اَنجُره و نبات‌النار یاد می‌شود. گزنه دارای ساقه‌ای چهارگوش، پرزدار و عمود است و بلندی آن به حدود یک متر می‌رسد. این پرزها در صورت برخورد با پوست، موجب خارش و سوزش می‌شود که سبب نام‌گذاری این گیاه نیز از همین رو ست (خوش‌بین، ٣ / ١٤٠؛ میرحیدر، ٦ / ٢٢٢؛ زرگری، ٤ / ٤١٠؛ نفیسی، ٧٦؛ عقیلی، ١٧٦؛ بیرونی، ٨٣).
گزنه به ٣ گونۀ اصلی گزنۀ درشت، گزنۀ کوچک و گزنۀ یونانی دسته‌بندی می‌شود. برگهای گزنه بیضی‌شکل و نوک‌تیز است و گلهای آن به رنگهای زرد و یا سبز روشن بر روی دو پایۀ نر و ماده قرار دارند. تخم آن نرم، ریز و تیره‌رنگ، همچون تخم کتان است. از برگهای تازه، ریشه، شیره و دانۀ این گیاه می‌توان استفاده کرد.
از نظر ترکیبات شیمیایی، گزنه دارای تانن، لسیتین، اسید فورمیک (جوهر مورچه)، نیترات پتاسیم، نیترات کلسیم، ترکیبات آهن‌دار، ویتامین C و نوعی گلوکوزید است که موجب قرمز شدن پوست می‌شود (خوش‌بین، ٣ / ١٤٠-١٤١؛ میرحیدر، ٦ / ٢٢٢، ٢٢٤، ٢٢٧؛ زرگری، ٤ / ٤١١).
استفاده‌های دارویی از گزنه به دوران پیش از تاریخ بازمی‌گردد. از دیرباز از این گیاه به‌عنوان دارویی برای رفع سرماخوردگی و بسیاری از بیماریها استفاده می‌شده است. این گیاه در خرابه‌ها، باغها و نقاط مرطوب محل گذر چهارپایان به صورت خودرو سبز می‌شود و ریشه‌های خزندۀ آن سبب می‌گردد تا در منطقه منتشر شود. در طب گیاهی، گزنه به صورتهای دم‌کرده، جوشانده و تنتور کاربرد دارد. براساس منابع طب سنتی، گزنه دارای طبیعتی گرم و خشک است (خوش‌بین، همانجا؛ زرگری، ٤ / ٤١٠-٤١٥؛ عقیلی، همانجا). این گیاه مو را تقویت و از ریزش آن جلوگیری می‌کند و برای براق شدن و برگرداندن رنگ طبیعی موها و برطرف کردن شورۀ سر مفید است؛ موجب تقویت دستگاه هاضمه می‌شود؛ عرق‌آور و ادرارآور است و اگر در ادرار خون وجود داشته باشد، آن را درمان می‌کند؛ برای پاک کردن مثانه، رفع عفونت و دفع سنگ از مثانه، از دم‌کردۀ برگ گزنه با ریشۀ شیرین‌بیان استفاده می‌شود (خوش‌بین، ٣ / ١٤١-١٤٢؛ میرحیدر، ٦ / ٢٢٩؛ زرگری، ٤ / ٤١٢-٤١٦)؛ به بند آوردن خون‌ریزی کمک می‌کند؛ دم‌کردۀ گزنه برای درمان بیماران قندی مناسب است؛ قاعده‌آور است و ناراحتیهای پیش از قاعدگی را تسکین می‌دهد؛ ترشح شیر را در مادران شیرده زیاد می‌کند؛ ضماد گزنه برای درمان خون‌دماغ مؤثر است؛ بیماریهای پوستی را برطرف می‌کند؛ اخلاط خونی را از میان می‌برد؛ دانۀ گزنه خاصیت مسهلی دارد؛ برگ و دانۀ گزنه ضدانگل است؛ در درمان کم‌خونی اثربخش است و شمار گلبولهای قرمز خون را زیاد می‌کند (خوش‌بین، ٣ / ١٤٢؛ میرحیدر، ٦ / ٢٣٠؛ زرگری، ٤ / ٤١٢-٤١٣؛ نفیسی، ٧٧؛ ابن‌سینا، ٢ / ٧٢؛ رازی، ٢٠ / ٦١).
قرار دادن برگهای له شدۀ گزنه بر روی ورمهای سفت، آنها را نرم می‌کند؛ پاک کنندۀ اخلاط سینه، ریه و معده است؛ گرفتگیهای کبد را برطرف می‌کند؛ موجب افزایش میل جنسی می‌شود؛ ضماد برگهای تازۀ گزنه برای درمان زگیل سودمند است؛ ضماد و پودر تخم گزنه التیام‌بخش زخمها ست و درد ناشی از جراحت لثه پس از کشیدن دندان را التیام می‌بخشد؛ نوشیدن جوشاندۀ گزنه سبب برطرف شدن کهیر می‌شود (خوش‌بین، ٣ / ١٤٣؛ میرحیدر،
٦ / ٢٢٥؛ عقیلی، همانجا؛ جرجانی، ٢٨٧؛ ابن‌سینا، همانجا)؛ درد نقرس را کاهش می‌دهد؛ گزنه ورم پروستات را درمان می‌کند؛ فشار خون را پایین می‌آورد؛ ناراحتیهای کلیوی را برطرف می‌کند و کرم معده و روده را می‌کشد؛ ضماد آن دردهای عضلانی و رماتیسمی را کاهش می‌دهد. مصرف بیش از حد گزنه، ممکن است برای روده و کلیه زیان‌آور باشد و سبب قطع ادرار می‌شود. همچنین زنان باردار و کودکان باید از مصرف آن خودداری نمایند (خوش‌بین، ٣ / ١٤٤؛ میرحیدر، ٦ / ٢٢٩، ٢٣١؛ زرگری، ٤ / ٤١٤). این گیاه در کوهپایه‌های شمیران، در ارتفاع ٧٠٠‘١ تا ٠٠٠‘٢متری در کنار جویبارها می‌روید.

مآخذ

ابن‌سینا، قانون، ترجمۀ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، ١٣٧٠ ش؛ بیرونی، ابوریحان، الصیدنة، به کوشش عباس زریاب، تهران، ١٣٧٠ ش؛ جرجانی، اسماعیل، الاغراض الطبیة، به کوشش حسن تاج‌بخش، تهران، ١٣٨٤ ش؛ خوش‌بین، سهراب، گیاهان معجزه‌گر، معرفی ٢٥٠ گیاه دارویی، تهران، ١٣٨٩ ش؛ رازی، محمد بن زکریا، الحاوی، ترجمۀ سلیمان افشاری‌پور، تهران، ١٣٨٤ ش؛ زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، ١٣٦٩ ش؛ عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، ١٣٧١ ش؛ میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، ١٣٧٣ ش؛ نفیسی، علی‌اکبر، پزشکی‌نامه، تهران، ١٣٥٥ ش.

علیرضا بنی‌جانی