بوستان قیطریه بـا حدود ١٢٢ هزار مـ٢ مساحت، در خیابان قیطریه، جنب خیابان روشنفکر، در حریم ناحیۀ ٧، محلـۀ ١١، منطقـۀ ١ شهرداری تهران قرار دارد (نک‌ : اطلس ... ، ١٣، ١٢٧، ١٢٨؛ فهرست ... ، بش‌ ). این بوستان در ١٣٥٢ ش به بهره‌برداری رسید (همانجا). حدود ٢٣٨‘٦ مـ٢ از این بوستان بـه چمن‌کاری، ٩٧٣ مـ٢ به کاشت گیاهان پوششی، ٠٧٨‘٩ مـ٢ به کاشت درختان جنگلی، ٨٥٥‘١ مـ٢ به کاشت و رُز و درختچه‌های زینتی، ٠١٠‘٢ مـ٢ به گل‌کاری، ٢٢٥‘١ مـ٢ به زمین بازی کودکان و ١٤٨‘١٢ مـ٢ از آن به معبر اختصاص یافته است (همانجا). فرهنگ‌سرای ملل (امیرکبیر)، نگارخانۀ امیرکبیر، کتابخانه، نمازخانه‌ای به مساحت ٥٠ مـ٢، برکه و زمین اسکیت از دیگر امکانات این بوستان به شمار می‌آیند (همانجا؛ اطلس، ١٢٧). حجم آب‌نمـای بـوستـان قیطریه ١٨٢‘١ مـ٣ است (فهرست، همانجا).
بوستان قیطریه به وسیلۀ سپتیک و قناتی که در دورۀ قاجار برای باغ قیطریه حفر شده است، آبیاری می‌شود. این قنات از شمال شرقی بوستان وارد آن شده و در مرکز بوستان آفتابی می‌گردد (تحقیقات ... ؛ سیما ... ، ١٦).
زمینهایی که امروزه بوستان قیطریه در آن احداث شده است، در دورۀ قاجار باغی متعلق به حاج غلامرضا شهاب‌الملک ملقب به آصف‌الدوله حاکم خراسان بود که توسط میرزا علی‌اصغر خان اتابک امین‌السلطان خریداری شد (معیرالممالک، رجال ... ، ١٩٨-١٩٩؛ بلاغی، ١٢٠؛ قس: نوری، ٤-٥). پس از درگذشت میرزا علی‌اصغر خان اتابک، این باغ و عمارت آن به دختر وی، افتخاراعظم و همسرش اکبر میرزا مسعود صارم‌الدوله پسر ظل‌السلطان (نوۀ ناصرالدین شاه)، تعلق گرفت (همو، ٤؛ نیز نک‌ : معیرالممالک، وقایع ... ، ٤٦).
مالکیت باغ قیطریه پس از افتخاراعظم به فرزندش انتقال یافت، تا آنکه در ١٣٥٢ ش، پس از قرار گرفتن بخشی از آن در محدودۀ شهری، توسط شهرداری تهران به بوستان بدل شد و در ١٣٧٢ ش نیز بخشهای باقی‌ماندۀ آن توسط شهرداری خریداری، و به بوستان مذکور افزوده شد ( اطلس، همانجا؛ فهرست، بش‌ ). با بهره‌برداری از بوستـان قیطریه ارائـۀ خدمات فرهنگی ـ هنری و آموزشی در عمارت باشکوه قاجاریه که تاکنون پا برجا ست، آغاز شد (برای اطلاع بیشتر، نک‌ : ه‌ د، ملل، فرهنگ‌سرا).

مآخذ

اطلس بوستانهای شهر تهران، سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران، تهران، ١٣٨٦ ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت شمالی و مضافات، شمران قدیم، قم، ١٣٥٠ ش؛ سیمای قنوات منطقۀ یک، ستاد محیط زیست و انرژی، تهران، ١٣٨٤ ش؛ فهرست پارکهای منطقۀ یک، سازمان پارکها و فضای سبز منطقۀ یک شهرداری تهران؛ معیرالممالک، دوستعلی، رجال عصر ناصری، تهران، ١٣٦١ ش؛ همو، وقایع الزمان (خاطرات شکاریه)، به کوشش خدیجه نظام‌مافی، تهران، ١٣٦١ ش؛ نوری، نورالدین، «قیطریه، محل کار و اقامت تابستانی نخست‌وزیر»، اطلاعات ماهانه، تهران، ١٣٣٣ ش، شم‌ ٧٦.

شیوا جعفری