درآمدى بر عرفان اسلامى - اراکی، محسن - الصفحة ١٣٧ - مراحل و مراتب ذكر
وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ[١].
پروردگارت را در دل خود، از روى تضرع و خوف، آهسته و آرام، صبحگاهان و شامگاهان ياد كن و از غافلان مباش!
تضرّع، به معناى دلشكستگى، همراه با احساس اضطرار و بيچارگى است. انسان متضرّع كسى است كه خود را نيازمند خدا مىبيند و نيازش را شديد و همه جانبه مىداند و براى خود جز خدا چاره و نجاتى نمىشناسد. احساس او همانند كسى است كه آتش از همه سو او را احاطه كرده و نزديك است شعلههاى آتش او را به كام خود فرو برند و هيچ پناه و چارهاى براى خود جز خدا نمىبيند. قرآن كريم نيز به همين مطلب اشاره كرده است چنانكه خداى متعال در وصف حال كسانى كه در بيابانها و درياها گرفتار خطرهاى مهلك و نابود كنندهاى مىشوند و جز خدا براى خود نجات دهنده و چاره سازى نمىبينند مىفرمايد:
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ\* قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَ مِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ[٢].
بگو: چه كسى شما را از تاريكىهاى خشكى و دريا رهايى مىبخشد؟ در حالى كه او را با حالت تضرع (و آشكارا) و در پنهانى مىخوانيد (و مىگوييد:) اگر از اين (خطرات و ظلمتها) ما را رهايى بخشد، از
[١] . سوره اعراف: ٢٠٥.
[٢] . سوره انعام: ٦٣- ٦٤.