و درباره جمله‌ (وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً) بايد گفت كه هدايت از خود درجات كثيره‌اى دارد چنانچه صراط مستقيم هم از خود منازلى دارد، هدايتى كه پس از فتح مكه نصيب حضرت ختمى مرتبت (ص) گرديده است بالاتر از هدايتى است كه نصيب اولياء و انبيا (ع) گرديده است (فهم عليت غائى هدايت صراط مستقيم براى فتح محتاج بمزيد تامل است) بهرحال قبل از تفسير آيات اين سوره مباركه مناسب است داستان فتح مكه را بطور خلاصه نقل كنيم و سپس معانى آيات را مورد استفاده قرار دهيم، چه مراد از فتحيكه در قرآن ذكر شده احتمالا فتح مكه است هرچند كه سياق مجموع آيات سوره مويد اين نظريه نيست و مستفاد از آثار اينست كه مراد ازين فتح صلح حديبيه است.

در سال ششم هجرى به حضرت پيامبر در خواب گفته شد كه داخل مسجد الحرام ميشويد طواف كند و سر ميتراشيد آنحضرت با اصحابش بطرف مكه بيرون رفتند، كفار مكه دخول آن حضرت را براى خود عار ميدانستند بالاخره مصالحه شد كه (صلح حديبيه) كه آنحضرت سال آينده با اصحابش آمده و سه روز در مكه باشند قبل از صلح شايع شد كه عثمان در مكه كشته شده، او پيغام حضرت رسول (ص) را براى قريش برده بود حضرت در نزد درختى از اصحاب خود (١٤٠٠ تن) بيعت گرفت.

(لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ) سال آينده حضرت به مكه تشريف بردند و سه روز آنجا مكث فرموده مناسك حج را انجام دادند.

قريش مكه عهدى را كه در سال ششم با پيامبر اكرم‌