كه در ساعت‌[١] سخت (كه اقتصاد مردم خراب و هوا هم بسيار گرم و سفر هم طولانى و پرمشقت بود) پيروى رسول را كردند بعد از اينكه نزديك بود دلهاى جماعتى از حق بر گردد، سپس بر آنان توبه نمود تا آنان نيز توبه نمايند (براه جهاد بروند) خداوند بآنها رووف و مهربانست و بر سه نفريكه تخلف كرده بودند (نيز) توبه نمود (توفيق توبه را بآنان ارزانى داشت) تا وقتيكه در اثر تخلف زمين با وسعت خود بر آنان تنگ شد و جان‌هاى خودشان نيز بر آنان تنگ آمد و دانستند كه جز خدا پناهگاهى ندارند خداوند بر آنان توبه كرد تا آنان بسوى خدا توبه و باز گشت نمايند خداوند تواب و رحيم است.

داستان سه نفر متخلف قبلا بيان شد، و مراد از توبه حق بر پيامبر و مهاجرين و انصار افاضه رحمت است و اعطاى توفيق بندگى.

توبه بمعناى رجوع بنده از معصيت بسوى بندگى حق تعالى است كه قهرا پشيمانى از معصيت را دربردارد و بنده از نظر قرآن وقتى توبه ميتواند كه اولا خداوند بر او توبه نمايد و مراد از توبه قبلى خداوند رجوع او برحمت هدايت و توفيق توبه و دور شدن از معصيت است، وقتى بنده توبه كرد، باز هم بار دوم خداوند بر او توبه ميكند و معناى توبه دوم رجوع برحمت و قبول توبه عبد است. بنابرين توبه بنده مقرون به دو توبه خداوند ميباشد كه بحث آنرا در جزء سوم حدود الشريعه بيان داشته‌ام. ولى‌

[١] مقدار ساعت بدقايق از نظر لغت معلوم نيست، مسلما مراد از ساعت در آيه مباركه زمانى زيادى است نه" ٦٠" دقيقه.