بياييم سراغ اين علماى به اصطلاح اينها «دربارى». شما يادتان است- همسن من تقريباً هستيد. مى‌شناسم شما را از آن وقت- از وقتى كه رضا خان آمد تا امروز چند مرتبه قيام شد؟ كى قيام كرد؟ از اين طبقات ديگر، مردم، از روشنفكرش بگير و از نمى‌دانم نويسنده‌اش بگير و اينها، در اين قيامهاى بر ضد [حكومت‌] كى بود كه قيام كرد؟ قيام آذربايجان را كى كرد؟ علماى آذربايجان. مرحوم آميرزا صادق آقا؛ [١] مرحوم انگجى، [٢] ديگران هم تَبَع. قيام اصفهان را كى كرد؟ مرحوم حاج آقا نور [٣]) ٧٥١ (. ديديد كه آمده‌اند علماى اسلام به اينجا و علماى بلاد هم جمع كردند، قيام بر ضد رضا خان. قيام خراسان را كى كرد؟ علماى خراسان. مرحوم يونس‌ [٤] و مرحوم آقازاده، [٥] ٠ و امثال اينها. بعد از او هم، يك قيام تنهايى آقاى قمى‌ [٦] كرد كه آمد به حضرت عبد العظيم و ما هم حضرت عبد العظيم بوديم و منتها اين قيامها شد، و قدرت آن قدرتى بود كه اينها را شكست داد. قيامها را شكستند. علماى آذربايجان را گرفتند و در يكى از اين بلاد كردستان، سَقّز بود يا سُنْقُر، آنجا تبعيدشان كردند و بعدها- بعد از مدتها- اجازه دادند كه مرحوم آميرزا صادق آقا آمدند همين قم، و اينجا فوت كردند.

[١] ميرزا صادق تبريزى، مرجع تقليد مردم آذربايجان كه رهبرى مبارزه علماى آذربايجان عليه رضا خان را عهده داشت. او به قم تبعيد شد و تا آخر عمر در آن شهر بود.

[٢] ميرزا ابو الحسن انگجى، كه به علت رهبرى نهضت علماى آذربايجان عليه رضا خان به سنندج و سپس قم تبعيد شد، سرانجام در تبريز درگذشت.

[٣] از مجتهدان معروف اصفهان كه در سال ١٣٠٦ در پيشاپيش حدود ١٠٠ تن از علماى اصفهان و همراه با گروهى از مردم آن شهر به عنوان اعتراض به قوانين و دستورات ضد اسلامى رضا خان به قم عزيمت كرد و اين عده به «مهاجرين قم» معروف شد، حاج آقا نور اللَّه در شب چهارم دى ماه ١٣٠٦ به طرز مرموزى در قم درگذشت و در نتيجه مهاجرين كه بدون رهبر مانده بودند پراكنده شدند.

[٤] آقاى سيد يونس اردبيلى، از مراجع مشهور كه در جريان مبارزه عليه استبداد رضا خان در سال ١٣٥٣ هجرى قمرى به مشهد رفت و در پى واقعه مسجد گوهرشاد دستگير و به اردبيل تبعيد شد. او بار ديگر در سال ١٣٦١ ه. ق به مشهد بازگشت و در همان شهر درگذشت.

[٥] ميرزا محمد (آقازاده) نجفى خراسانى فرزند آخوند خراسانى، كه در بسيارى از مبارزات عليه رضا خان شركت فعالانه داشت و سرانجام به طورى كه گفته شد توسط پزشك احمدى به قتل رسيد.

[٦] آقا حسين قمى، از علماى مبارز.