اجتماع کنونی و نسل آینده بیشتر باید قانون وضع کرد و همچنان که در صفحه ٤٤ گفتیم ازدواج مسئولیت است. از نظر فلسفه کمونیستی، تشکیل خانواده لزوم و ضرورت ندارد.

تعهدخانوادگی از نظر اسلام زیاد و از نظر فرنگیها کم است:

از نظر سیستم فرنگیها ضرورت دارد اما مرد و زن تعهد زیادی در برابر هم ندارند، تعهدات و مسئولیتهای مختصری در میان است. زن میتواند هرجا که میخواهد برود و با هرکس که میخواهد معاشرت کند، زیرا هدف فقط این است که این دو نفر میخواهند باهم زندگی کنند، خرج و دخلشان باهم باشد، خود را مأمور پرورش جسمی و روحی جامعه و نسل آینده نمیدانند. هدف تشکیل کانون خانوادگی فقط این است که این دو نفر شرکتی با هم در زندگی تشکیل دهند تا سود بیشتری از مواهب حیات و زندگی ببرند، مانند همه شرکتهای دیگر. ضمناً اگر بخواهند برای استفاده و لذت بیشتر توالد هم بکنند کردهاند و اگر نخواستند نمیکنند.

ازدواج تکلیف است نه حق فرد تشکیل خانواده مثل تأسیس یک کانون بهداشتی یا فرهنگی است:

اما از نظر فلسفه اجتماعی اسلام تشکیل خانواده جنبه اجتماعی دارد. تشکیل کانون خانواده از قبیل تأسیس یک مؤسسه فرهنگی و تربیتی یا صحّی و بهداشتی است که نمیتواند زیاد جنبه انتفاعی داشته باشد [١]؛ کانونی است تربیتی که چیز دیگر جای او را نمیگیرد، کانونی است که طبیعت و فطرت برای پرورش تن و روح فرزند آدم آفریده است و هیچ چیز دیگر نمیتواند جای او را بگیرد.

از این نظر جنبه تکلیف و جهاد آن بر جنبه حقوقی آن میچربد. اینکه در زندگی اروپایی از تعهدات خانوادگی راجع به زن و شوهر یا پدر و مادر و فرزندان کاسته شده است نه این است که پس از آنکه به فلسفهای رسیدند از آن کاستند، بلکه در فساد کانون خانوادگی افتادند بعد

[١] و لهذا زوجین حکم مدیران آن مؤسسه را دارند و آنچه بیشتر باید مورد نظر قرار بگیرد، مصلحت افرادی است که در آن مؤسسه تربیت میشوند و لااقل مصلحت آن افراد هم باید در نظر گرفته شود و تنها منافع و لذایذ زوجین نباید ملحوظ باشد. در کتب فرنگیها و فرنگی مآبها انسان فقط یک چیز میبیند و آن منافع زوجین است و خیال میکنند دولت میتواند مصالح فرزندان را تأمین کند.