مراصد الاطّلاع چاپ سنگى ايران تلخيص معجم البلدان ياقوت حموى تأليف صفى الدين عبد المؤمن بن عبد الحق حنبلى است. لكن در فهرست (دار الكتب العربية المصرية) كتاب مراصد را (كه ملخّص معجم البلدان ياقوت حموى است) بخود ياقوت نسبت داده و بعضى از جملات ديباچه‌اش نيز صريح است در اينكه مؤلف آن، خود مؤلف معجم البلدان است، لكن بعضى از فقرات ديگر ديباچه نيز مشعر به مغايرت و تعدد مؤلف ايندو كتاب ميباشد اينك اين ديباچه ملاك صحت هيچ‌يك از دو قول نتواند بود. علاوه بر اين، در ديباچه كتاب معجم الادباى ياقوت كه شرح حال و تأليفات او را مبسوطا نگاشته‌اند كتاب مراصد نامى بدو نسبت نداده‌اند. نيز در ضمن عنوان عكه از كتاب مراصد بعد از بيان مسخّر فرنگ بودن آن بلده گويد: قلت فى سنة تسعين و ستماة الخ يعنى در سال ششصد و نودم هجرت ملك اشرف بن ملك منصور قلاوون باز هم آنرا فتح نموده الخ و اين جمله نيز صريح است در اينكه اين كتاب مراصد از خود ياقوت (كه وفاتش مسلّما در سال ششصد و بيست و ششم هجرت است) نميباشد و اگر قطع هم نباشد بطور ظنّ قوى اطمينانى، توان گفت كه مؤلف كتاب مراصد (كه تلخيص معجم البلدان است) در تتميم كلمات آن بعد از ذكر خلاصه‌اش گفته قلت الخ و اگر مؤلف خود ياقوت بودى با قطع‌نظر از منافات دو تاريخ مذكور لفظ قلت بى‌مورد بوده و در رديف وقايع ديگر آن بلده كه ذكر كرده مى‌گفت كه در فلان تاريخ هم مفتوح ملك اشرف گرديد. در نتيجه قول اول مذكور را كه از حوادث جامعه و كشف الظّنون نقل كرديم تأييد مينمايد و بشرح حال حموى ياقوت هم مراجعه نمايند. ناگفته نماند كه بنوشته كشف الظّنون سيوطى هم كتاب مراصد الاطّلاع نامى دارد كه با تمام آن موفق نشده و آن غير از اين مراصد الاطّلاع چاپ ايرانى معروف است.

(مراصد و حوادث جامعه و ص ٤١٨ ج ٢ كمن)

ابن عبد الحكم- عبد الرحمن‌

- بن عبد اللّه بن عبد الحكم مصرى قرشى، مكنّى به ابو القاسم، معروف به ابن عبد الحكم، از افاضل اواسط قرن سيّم هجرت و از كسانى است كه در فتوحات اسلامى تأليف كتاب نمود. كتاب فتوح مصر و المغرب‌