كسى كه سوار بر مركب يا جلودار آن است در آنچه حيوان با دست و پايش تلف مى‌كند ـ در صورتى كه تلف و جنايت حيوان به واسطه كوتاهى در مراقبت از آن، مستند به او باشد، ضامن است. در غير اين صورت، ضامن نيست؛ چنانكه در آنچه حيوان با سُمّ خود آن را لگد مى‌كند يا مى‌زند، ضامن نيست، مگر اين كه كسى با حيوان بازى كند و بر اثر آن حيوان خسارت و جنايتى را وارد كند كه بازى كننده ضامن خواهد بود. اما كسى كه از عقب حيوان را مى‌راند، در قبال آنچه حيوان با پاى خود آن را تلف مى‌كند، ضامن است، نه آنچه با دست حيوان از بين مى‌رود، مگر اين كه بر اثر كوتاهى و عدم مواظبت او، تلف و جنايت حيوان به او استناد داده شود كه در اين صورت ضامن است. (٣٤)

اين ضابطه و حكم كلّى مخصوص حيوان نيست، بلكه تمام وسايط نقليه مانند ماشين، قطار، كشتى و هواپيما را در بر مى‌گيرد. بنابراين اگر به سبب كوتاهى راننده وسيله نقليه خسارت وارد شود، ضامن است، اما اگر نه بر اثر كوتاهى او، بلكه بر اثر عوامل طبيعى، حادثه رخ دهد و موجب اتلاف شود، راننده ضامن نيست. (٣٥)

كودكان و ديوانگان نيز در صورت اتلاف مال غير ضامن‌اند و اگر مالى داشته باشند، از مال آنها بر مى‌دارند و گرنه، ضمان بر ذمّه آنها ثابت است تا زمانى كه مالى كسب كنند. اما اگر مالك مال خود را در اختيار كودك و ديوانه قرار دهد، اتلاف آنها ضمان ندارد. شيخ طوسى در اين باره مى‌گويد:

آنچه به دست كودك تلف مى‌شود، بر سه قسم است:

١. مالك مال را در اختيار كودك قرار داده و او را بر اتلاف آن مسلّط

(٣٤) مبانى تكملة المنهاج، ج٢، ص ٢٥١ ـ ٢٥٤، م ٢٦٣.
(٣٥) مبانى تكملة المنهاج، ج٢، ص ٢٢٩؛ تحرير الوسيله، ج٢، ص ٥٠٩، م٧.