در ثبوت ضمان تحقق يكى از دو امر ضرورى است: اتلاف يا تلفى كه موجب ضمان باشد؛ مانند مفاد قاعده «يد» يا شرط ضمان شده باشد. در صورت عدم تحقق يكى از اين دو امر، صرف تحقق عنوان فريب و خدعه موجب ضمان نيست و قاعده «المغرور يرجع على من غرّه» اطلاق ندارد. (٢٩)

ايشان در جاى ديگر اصل اين قاعده را انكار كرده و چنين گفته است:

اگر چه اين قاعده در كلمات فقها به حدّ شهرت رسيده، لكن از قواعدى است كه هيچ پايه و اساسى ندارد. اسباب ضمان محدود و مشخص است و فريب از جمله آنها نيست و جمله «المغرور يرجع على من غرّه» حتى در يك روايت ضعيف هم وارد نشده است. (٣٠)

پانزدهم: اتلاف حيوانات، ديوانگان و كودكان

اتلافى كه حيوانات انجام مى‌دهند، در صورت كوتاهى نكردن صاحب آن در نگهدارى حيوان، موجب ضمان نيست و هيچ يك از آثار و احكامى را كه براى اتلاف ذكر شد، به دنبال ندارد، روايات معتبرى به همين مضمون وارد شده است. (٣١) اما چنانچه حيوان به سبب كوتاهى نگهدارنده‌اش در مراقبت از آن چيزى را تلف كند، شخص نگهدارنده ضامن است و تمام آثار و احكام اتلاف نيز بر آن مترتب است، خواه نگهدارنده حيوان در حال اتلاف، مالكش باشد يا وكيل او و يا در وديعه و اجاره كسى باشد. محقق حلّى در اين باره گفته است:

(٢٩) مستند العروة (الاجارة)، ص ٢٥٧ ـ ٢٥٨.
(٣٠) مبانى العروة (المضاربة)، ص٣٦٥.
(٣١) وسايل الشيعه، ج٢٩، ص٢٥٧، باب ٢٠ از ابواب موجبات الضمان.