امثال آن، معين نشده است، در روايات آمده كه فاصله ميان اذان ابن ام مكتوم و اذان بلال اين اندازه بوده كه بلال پايين مى‌آمده و ابن ام مكتوم بالا مى‌رفت. (٥)

در «الموسوعة الفقهية الكويتية» آمده است:

مالك، شافعى و احمد و ابويوسف از فقهاى حنفى، قائلند كه گفتن اذان قبل از نماز صبح جايز است. وقت آن نزد شافعيان و حنبليان و ابويوسف، در نيمه دوم شب، و نزد مالكيه در يك ششم اخير شب است. همچنين مستحب است كه بعد از دخول وقت نماز، دوباره اذان گفته شود؛ زيرا پيامبر(ص) فرمود:

«انّ بلالاً يؤذن بليل فكلوا و اشربوا حتى يوذّن ابن أمّ مكتوم»؛

همانا بلال اذان صبح را در شب مى‌گفت، پس بخوريد و بياشاميد تا اين كه پسر أمّ مكتوم اذان گويد.

حنفيه ـ به جز ابويوسف ـ معتقدند كه اذان صبح، به جز پس از دخول وفت نماز صبح جايز نيست. در اين زمينه فرقى بين نماز صبح و ديگر نمازها نيست؛ زيرا شداد مولاى عياض بن عامر، روايت كرده كه پيامبر (ص) به بلال فرمود:

«لاتؤذّن حتّى يستبين لك الفجر»؛ (٦)

اذان نگو تا اين كه فجر طلوع كند.

در ديگر كتابهاى فقهى نيز عبارات مشابهى يافت مى‌شود. مهم بررسى روايات است، بخارى دو روايت در اين زمينه ذكر كرده است:

١. از عبداللّه‌ بن مسعود از پيامبر (ص) روايت شده كه:

لايمنعنّ احدكُم ـ أو أحداً منكم ـ اذان بلال من سحوره؛ فإنّه يؤذّن ـ أو ينادي ـ بليل لير جع قائمكم و لينبّه نائمكم و ليس أن يقول: الفجر (أو الصبح؛

اذان بلال مانع شما از خوردن سحرى نشود. زيرا هنوز شب است كه او اذان مى‌گويد ـ يا ندا مى‌دهد ـ تا كسانى كه به نماز مشغولند دست بكشند و كسانى كه

(٥) جواهر الكلام، ج٩، ص٧٧ ـ ٨١.
(٦) الموسوعة الفقهية الكويتية، ج٢، ص٣٦٣.