فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٣٦ - ميراث زوجه از اموال غير منقول (٢) آية اللّه سيد محمود هاشمى شاهرودى
اجارهاى كه در اختيار زوج بوده و او مالك منفعت آنها بوده است. چنين منفعتى خارج از شمول روايات محروميت بوده و قطعاً زوجه از آن ارث مىبرد.
حق سرقفلى زمين اجارهاى يا حق شفعه در زمين مشترك ـ اگر ماليت داشته باشد ـ نيز همين گونه است و محروميت زوجه از ارث آنها به ادعاى اينكه اين حقوق از توابع زمين است، هيچ وجهى ندارد. روايات بر محروميت زوجه از غير از خود عقار هيچ دلالتى ندارند، بلكه قرائنى در روايات وجود دارد كه دلالت بر خلاف اين معنا مىكند، چه قايل به محروميت زوجه از ارث عين و قيمت زمين و چه قايل به محروميت او فقط از عين زمين باشيم.
ارث زوجه از حق خيار فسخ زمين: ارث بردن زوجه از زمينهايى كه به سبب خيار به زوج منتقل مىشود يا از ملك او خارج مىگردد، مورد اختلاف فقهاست. اختلاف در دو نكته است:
نخست اينكه آيا زوجه از اين حق خيار ارث مىبرد يا نه؟
دوم اينكه در صورت فسخ ورثه يا طرف معامله، آيا زوجه از زمين برگردانده شده يا از بهاى برگشت داده شده آن، ارث مىبرد؟
بحث در مقام نخست: علامه حلى پس از طرح اين اشكال در كتاب قواعد، ثبوت ارث زوجه از خيار را در صورتى كه مورّث زمين را خريده باشد، نزديك به واقع دانسته است؛ زيرا در اين صورت زوجه مىتواند معامله را فسخ كرده و از بهاى زمين ارث ببرد:
«حق خيار مانند ديگر انواع مال، به نسبت سهم وارثان به ارث برده مىشود، مگر زوجه بى فرزند كه در ارث او از خيار فسخ زمين اشكال شده، ولى رأى نزديكتر به واقع آن است كه او از حق خيار فسخ زمين، هرگاه مورّث زمين را خريده باشد، ارث مىبرد». (٣٧)
فخرالمحققين در كتاب ايضاح، اين سخن علامه را بدين گونه شرح داده است:
اشكال، ناشى از عدم ارث زوجه از زمين است، از طرفى زمين به زوجه تعلق
(٣٧) قواعد الاحكام، ج٢، ص٦٨.