در تاريخ نشر مدنيت غربى در ايران، ملكم پيشرو اصلى و مبتكر واقعى «اخذ تمدن فرنگى بدون تصرّف ايرانى» بود. در واقع فلسفه، عقايد سياسى او مبتنى بر تسليم مطلق و بلاشرط در مقابل تمدن اروپايى بود. او عقيده داشت كه ايران در تمام اركان زندگى سياسى و اقتصادى بايد اصول تمدن غربى را بپذيرد، چه آيين ترقّى همه جا بالإتّفاق حركت مى‌كند. (١٢)

ملكم در رساله «شيخ و وزير» كه داستان گفتگويى نمادين ميان وزيرى خردمند و زمان شناس از حكومت عثمانى با روحانى اى از جامعه سنتى است، سعى مى‌كند ـ از زبان وزير ـ چنين القا كند كه پيشرفتهاى تمدن غرب، بدون تكيه بر اصول و مبانى آنها به دست نمى‌آيد. اگر مسلمانان نيز طالب برترى غربيان هستند و چاره‌اى جز دستيابى به ابزارهاى پيشرفته آنان نمى‌بينند، مى‌بايست مبانى آن تمدن را نيز كسب كنند. ملكم در اين رساله براى القاى انديشه تسليم محض در مقابل فرهنگ غرب، تا آنجا پيش مى‌رود كه شيخ را مجاب مى‌سازد كه الفباى عربى را كه يكى از موانع مهم پيشرفت علوم در ميان مسلمانان است، بايد به كنار نهاد و الفبايى مانند الفباى غربيان برگزيد. (١٣) در نهايت او در رساله‌اى ديگر، آرزوى خويش را چنين ابراز مى‌دارد:

كاش اولياى دولت ما نيز در اختراعات دولتى يك قدرى به عقل خود كمتر اعتماد مى‌نمودند و آن اصولى را كه فرنگيها با اين همه علم و تجربه يافته‌اند كمتر تغيير مى‌دادند. (١٤)

شيوه‌اى فريب كارانه در ترويج فرهنگ غرب:

ملكم خان دريافته بود كه با توجه به رسوخ مبانى و باورهاى دينى در جامعه ايرانى، مردم حاضر به پذيرش فرهنگ و تمدنى مغاير با اسلام نيستند. از اين رو چاره كار را در اين

(١٢) آدميت، فريدون، فكر آزادى و مقدمه نهضت مشروطيت، ص ١١٣.
(١٣) ملكم خان، اصول تمدن، ص٨٧.
(١٤) ملكم خان، مجموعه آثار ميرزا ملكم خان، رساله دفتر قانون، ص١٤٨.