اين استثنا بى وجه است؛ زيرا ميان اين صورتى كه وى استثنا كرده و صورتى كه اعتقاد به تأثير ستارگان به نحوى باشد كه منافاتى باتأثير صدقه و دعا نداشته باشد، فرقى وجود ندارد.

نتيجه اين كه: مجرد اعتقاد به تأثير ستارگان و اخبار از آن موجب كفر نيست، پس لازم است عقايد منجّم را ملاحظه كرد، اگر با يكى از موجبات كفر همچون انكار صانع، انكار وحدانيت خدا، انكار بقاى تدبير خدا، انكار يكى از ضروريات دينى باشد، حكم به كفر او مى‌شود و گرنه دليلى بر كفر او وجود ندارد اگر چه اخبار او شبيه غيبگويى كاهنان بوده و حرام باشد، بلكه نظر و اعتقاد و اخبار او اگر به نحو اخبار كاهنان نبوده و به صورت قطعى نيز نباشد كه با تأثير دعا منافات داشته باشد، جايز بوده و اشكالى ندارد.

برخى مى‌گويند : مقتضى اطلاق نهى از تنجيم، حرمت آن است، چنان كه در خبر قاسم بن عبدالرحمان آمده است كه پيامبر اكرم(ص) از برخى خصلتها نهى فرمودند؛ از جمله از نظر در نجوم. (٤٨) همچنين در خبر نصربن قابوس آمده است: «منجّم ملعون است، و كاهن ملعون است و ساحر ملعون است». (٤٩)

در پاسخ مى‌توان گفت: اين روايات بر مواردى كه موجب كفر، يا مستلزم انكار ضروريات دين، يا تشابه با اخبار كاهنان باشد، حمل مى‌شود، اما غير از اين موارد به اقتضاى جمع ميان اين روايات و روايات جواز نظر در نجوم، جايز است. علاوه بر اين، دو روايت قاسم بن عبدالرحمن و نصربن قابوس، اطلاق ندارند.

روايت اوّل در صدد بيان خصلتهاى ناپسند و دومى در صدد شمارش ملعونين است.

حاصل آنكه اخبار نهى كننده از نجوم يا به امورى بر مى‌گردد كه موجب كفر است،مانند: انكار خدا يا يگانگى يا تدبير خدا، ايمان به نجوم و تكذيب قَدَر الهى (٥٠)، پندار منجّم كه مى‌تواند با علم خود قضاى الهى را برگرداند (٥١) يا به اخبار قطعى از غيب همچون كاهنان

(٤٨) وسائل الشيعه، ج١٢، ص١٠٣، باب ٢٤ از ابواب مايكتسب به، ح٥.
(٤٩) همان. ح٧.
(٥٠) همان، ج٨، ص٢٧٠، باب ١٤ از ابواب آداب السفر إلى الحج، ح٦.
(٥١) همان، ج١٢، ص١٠٤، ح١٠.