فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٧٨ - سياسيت و حكومت در اسلام ازديدگاه استاد مطهرى سيدامراللّه حسينى
در هر زمان به شكلى هدف را پياده كند. بنابر اين مسئوليت حاكم مسئوليت نتيجه نام دارد.
٢-٤- تزاحم اختيارات حاكم اسلامى و احكام حكومتى با احكام اوّليه:
تقديم اهم بر مهم، يك اصل عقلانى و مورد تأييد اسلام است كه در تزاحم، بايد به تكليف اهم عمل شود؛ مثل وجوب نجات غريق و حرمت عبور از زمين ديگرى و يا لمس بدن نامحرم و نجات زنِ مصدوم و مريض، يا عبور از زمين ديگرى براى دفع شر دشمن يا كشتن مسلمانان بىگناهى كه دشمن آنها را سپر نفوذ خود قرار داده است.
در برابر حكومت اسلامى و حكم حكومتى، واجبات و محرّمات ديگر، هنگام تزاحم كنار گذاشته مىشوند. در واقع باب تزاحم مبتنى بر اصلِ تبعيت احكام الهى از مصالح و مفاسد واقعى موجود در زندگى بشر است كه حدود درجه آن مصالح را يا خود اسلام بيان كرده است يا عقل به طور قطع آن را درك مىكند كه در مسائل اجتماعى بيشتر، اين گونه است. پس باب تزاحم، باب تصادم مصالح و مفاسد است و بايد سنجشى از مصلحتها و مفسدهها به عمل آيد و آن كه داراى مصلحت بيشتر و يا مفسده كمترى باشد، مقدم دانسته شود. استاد شهيد، مرتضى مطهرى، اين بحث را مهمترين قسمت در باب تفقّه و اجتهاد مىدانند و معتقدند كه در اين زمينه هيچ كارى صورت نگرفته است. ايشان مراحل تفقّه را سه چيز مىداند: ١- بصيرت در دين ٢- فهم مداليل ادله و مفاهيم الفاظ «فقه الاستنباط»
٣- شناسايى اهداف و وسايل و تفكيك آنها و درجهبندى اهداف از لحاظ اهميت در باب تزاحم.
«مرحله سوم اهميت و اثر اجتماعى فوق العاده دارد و غفلت از اين جهت است كه مسلمين را به انحطاط كشانده و توجّه به اين جهت است كه مسلمين را به سوى اعتلا مىبرد، در مرحله اوّل و دوم كارهايى شده ولى كافى و كامل نيست ولى در مرحله سوم كارى صورت نگرفته است.»(مطهرى، يادداشتهاى استاد مطهرى، ج ٢، صص ٢٣٥-٢٣٤).
خطر اجتهادهاى سؤ در اثر عدم تشخيص اهم و مهم پيش مىآيد و گاه موجب