خیر هبا و هدر است « کرماد اشتدت به الریح فی یوم عاصف » ( ١ ) . . ٧ مسلمانان و سایر اهل توحید واقعی اگر مرتکب فسق و فجور شوند و به‌ برنامه عملی الهی خیانت کنند مستحق عذابهای طولانی در برزخ و قیامت‌ خواهند بود و احیانا به واسطه بعضی از گناهان ، مانند قتل مؤمن بیگناه‌ عمدا ، برای ابد در عذاب باقی خواهند ماند . . ٨ اعمال خیر افرادی که به خدا و قیامت ایمان ندارند و احیانا برای‌ خدا شریک قائلند موجب تخفیف و احیانا رفع عذاب آنها خواهد بود . . ٩ سعادت و شقاوت تابع شرایط واقعی و تکوینی است نه شرایط قراردادی‌ . . ١٠ آیات و روایاتی که دلالت می‌کند خداوند عمل صالح و خیر را قبول‌ می‌فرماید تنها ناظر به حسن فعلی اعمال نیست ، از نظر اسلام ، عمل ، آنگاه‌ خیر و صالح محسوب می‌گردد که از دو جهت حسن داشته باشد : جهت فعلی و جهت فاعلی . . ١١ آیات و روایاتی که دلالت می‌کند اعمال منکران نبوت یا امامت‌ مقبول نیست ، ناظر به آن است که آن انکارها از روی عناد و لجاج و تعصب‌ باشد ، اما انکارهایی که صرفا عدم اعتراف است و منشأ عدم اعتراف هم‌ قصور است نه تقصیر ، مورد نظر آیات و روایات نیست . این گونه منکران‌ از نظر قرآن کریم ، مستضعف و مرجون لامر الله به شمار می‌روند . . ١٢ به نظر حکماء اسلام از قبیل بوعلی و صدر المتألهین ، اکثریت مردمی‌ که به حقیقت اعتراف ندارند قاصرند نه مقصر ، چنین اشخاصی اگر خداشناس‌ نباشند معذب نخواهند بود - هر چند به بهشت هم نخواهند رفت - و اگر خدا شناس باشند و به معاد اعتقاد داشته باشند و عملی خالص قربة الی الله‌ انجام دهند پاداش نیک عمل خویش را خواهند گرفت . تنها کسانی به‌ شقاوت کشیده می‌شوند که مقصر باشند نه قاصر . اللهم اختم لنا بالخیر و السعادش ، و توفنا مسلمین، و الحقنا بالصالحین‌