فلاسفه الهی از این دیدگاه بحث می‌کردند که اگر بنا شود همه مردمی که از دین خارجند اهل شقاء و عذاب الهی باشند لازم می‌آید که در نظام هستی غلبه‌ با شر و قسر باشد ، در حالی که این مطلب از اصول قاطع و مسلم است که‌ اصالت و غلبه برای سعادتها و خیرهاست نه برای بدبختیها و شرور . بشر ، گل سرسبد آفرینش است ، همه چیز دیگر برای خاطر او ( البته به‌ مفهوم صحیحی که حکیمان از این مطلب درک می‌کنند نه به مفهومی که معمولا کوته نظران می‌اندیشند ) خلق شده است . اگر بنا باشد که بشر خودش برای‌ دوزخ آفریده شده باشد یعنی مال اکثریت انسانها دوزخ باشد پس باید اعتراف کرد که خشم خدا بر رحمتش می‌چربد ، زیرا اکثریت مردم از دین حق‌ بیگانه هستند ، تازه آنها هم که به دین حق مشرفند ، از لحاظ عمل دچار ضلالت و انحرافند . این بود طرح بحث در نزد فیلسوفان . قریب نیم قرن است که بر اثر سهولت ارتباطات میان ملل مسلمان و غیرمسلمان و ازدیاد وسائل ارتباطی و بالا رفتن میزان مراوده ملتها با یکدیگر ، این مسأله در میان عموم طبقات ، خصوصا طبقه به اصطلاح روشنفکر مورد پرسش و گفتگو است که آیا شرط حتمی قبول شدن اعمال صالح ، اسلام و ایمان است ؟ اینها وقتی که در زندگی بعضی از مخترعین و مکتشفین بشر در عصر اخیر که‌ مسلمان نیستند ولی خدمات بسیار ارزنده‌ای به بشریت کرده‌اند ، مطالعه‌ می‌کنند و آنها را لایق پاداش می‌یابند و از طرف دیگر قبلا چنین می‌اندیشیده‌اند که عمل غیر مسلمان مطلقا هبا و هدر است ، سخت دچار تردید و اضطراب می‌گردند . بدین ترتیب مسأله‌ای که سالها در قلمروی خاص‌ فیلسوفان بود به میان محافل عامه مردم پا گذاشت و به صورت اشکالی در مسأله عدل الهی درآمد . البته این اشکال مستقیما مربوط به عدل الهی نیست ، این اشکال مربوط به‌ دید اسلام درباره انسان و اعمال انسان است و از این نظر با عدل الهی‌ مربوط می‌گردد که به نظر می‌رسد اینگونه دید و اظهار نظر درباره انسان و اعمال او و معامله حق متعال با او بر خلاف موازین عدل الهی است . من در تماسهایی که با جوانان و دانشجویان داشته و دارم با طرح این‌ پرسش زیاد روبرو شده‌ام ، گاهی می‌پرسند آیا مخترعین و مکتشفین بزرگ با اینهمه خدمات شایانی که نسبت به بشریت انجام داده‌اند به جهنم می‌روند ؟ آیا پاستور و ادیسون و امثالشان جهنمی هستند و مقدسین بیکاره‌ای که عمری‌ را به بطالت در گوشه مسجد بسر برده‌اند بهشتی هستند ؟ آیا خدا بهشت را فقط برای ما شیعه‌ها ساخته است ؟