همنشینی انگشت گر ( ذغال فروش ) غبار سیاهی عارض می‌گردد . در آنجا مبادله وجود ندارد ، نه مبادله طبیعی و نه مبادله قرار دادی ، مبادله و داد و ستدها اختصاص به این جهان دارد .
البته منظور از اینکه زندگی جهان دیگر ، اجتماعی نیست این نیست که در آنجا هر کسی منفرد و تنهاست و کسی غیر از خود را نمی‌بیند و با غیر خود سر و کار ندارد ، منظور این است که همبستگیها و تأثیر و تأثرها و تعاون‌ و تضادها و بده و بستان‌های روحی و اخلاقی و معنوی که در این جهان هست و در نتیجه جامعه ، یعنی ترکیب حقیقی از افراد تحقق می‌یابد و سرنوشتها به‌ هم گره می‌خورد ، در آن جهان وجود ندارد ، و الا در هر یک از بهشت و جهنم‌ ، اجتماع و گرد هم زیستن هست ، با این تفاوت که در اجتماع نیکوکاران‌ انس و الفت و صفا و صمیمیت برقرار است و به تعبیر قرآن کریم برادروار بر صندلیهایی روبروی هم می‌نشینند [١] اما در اجتماع بدکاران تنفر و بیزاری از یکدیگر و ناسزاگویی حکمفرماست [٢] .

ارتباط دو جهان

از مطالب گذشته ، تفاوتهایی که بین نظام این جهان و نظام آن جهان است‌ بدست آمد ، اکنون ببینیم ارتباط این دو جهان در چیست ؟ شک نیست که بین دنیا و آخرت ، ارتباط نیز برقرار است ، ارتباطی‌ بسیار شدید . ارتباط دنیا و آخرت در این حد است که مانند دو بخش از یک عمر ، و دو فصل از یک سال اند ، در یک فصل باید کاشت و در فصل‌ دیگر باید درو کرد ، بلکه اساسا یکی کشت است و دیگری محصول ، یکی هسته‌ است و دیگری میوه آن ، بهشت و جهنم آخرت در اینجا پدید می‌آیند .
در حدیث است : « ان الجنة قیعان ، و ان غراسها سبحان الله ، و الحمد لله ، و لا اله الا الله ، و الله اکبر ، و لا حول و لا قوش الا بالله » [٣] .

[١] اخوانا علی سرر متقابلین »، حجر / . ٤٧ [٢] کلما دخلت امة لعنت اختها » . اعراف / ٣٨ ، ان ذلک لحق‌

تخاصم اهل النار »، ص / ٦٤ [٣] تفسیر المیزان ، ج ١٣ ، ص . ٢٣