عدل الهی - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٨
را به نام ثروت فاقد است نه آنکه او هم به نوبه خود چیزی دارد و آن فقر است و فقیر هم مانند غنی از یک نوع دارایی بهرهمند است ، چیزی که هست غنی دارای ثروت است و فقیر دارای فقر . " مرگ " هم از دست دادن است نه بدست آوردن . لذا جسمی که صفت حیات را از دست میدهد و به جمادی تبدیل میشود تنزل یافته است نه ترقی . اما گزندگان ، درندگان ، میکروبها ، سیلها ، زلزلهها و آفتها از آن جهت بد هستند که موجب مرگ یا از دست دادن عضوی یا نیرویی میشوند یا مانع و سد رسیدن استعدادها به کمال میگردند . اگر گزندگان ، موجب مرگ و بیماری نمیشدند بد نبودند ، اگر آفتهای نباتی موجب نابودی درختان یا میوه آنها نمیشدند بد نبودند ، اگر سیلها و زلزلهها تلفات جانی و مالی ببار نمیآوردند بد نبودند . بدی در همان تلفات و از دست رفتنها است . اگر درنده را بد مینامیم نه به آن جهت است که ماهیت خاص آن ، ماهیت بدی است بلکه از آن جهت است که موجب مرگ و سلب حیات از دیگری است . در حقیقت ، آنچه ذاتا بد است همان فقدان حیات است . اگر درنده وجود داشته باشد و درندگی نکند ، یعنی موجب فقدان حیات کسی نشود ، بد نیست ، و اگر وجود داشته باشد و فقدان حیات تحقق یابد بد است . از نظر رابطه علت و معلولی ، غالبا همان فقدانات واقعی ، یعنی فقر و جهل ، سبب اموری مانند میکروب و سیل و زلزله و جنگ و غیره میشوند که از نوع بدیهای قسم دوم میباشند ، یعنی موجوداتی هستند که از آن جهت بدند که منشأ فقدانات و نیستیها میشوند . ما در مبارزه با این نوع از بدیها باید اول با بدیهای نوع اول مبارزه کنیم و خلاهایی از قبیل جهل و عجز و فقر را پر کنیم تا بدیهای نوع دوم راه پیدا نکند . در مورد کارهای اخلاقی و صفات زشت نیز جریان از همین قرار است . ظلم ، بد است زیرا " حق " مظلوم را پایمال میکند . حق ، چیزی است که یک موجود استحقاق آن را دارد و باید آن را دریافت کند . مثلا علم برای انسان یک کمال است که استعداد انسانی ، آن را میطلبد و به سوی آن رهسپار است و به همین دلیل استحقاق آن را دارد . اگر حق آموزش را از کسی سلب کنند و به او اجازه تعلیم ندهند ظلم است و بد است ، زیرا مانع کمال و موجب فقدان شده است . همچنین ظلم برای خود ظالم نیز بد است از آن جهت که با استعدادهای عالی او مزاحمت دارد ، اگر ظالم ، غیر از قوه غضبیه ، قوهای مافوق آن نداشت ، ظلم برای او بد نبود بلکه ظلم برای او مفهوم نداشت .