توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٦٣ - رد مختار سكاكى در كلام مصنف

سكّاكى راجع است.

قوله: لانّه جعلها من اقسام الاستعارة المصرّح بها: ضمير در [لانّه‌] به سكّاكى راجع بوده و ضمير مؤنّث در [جعلها] به استعاره تخييليّه برميگردد و استعاره مصرّح بها از نظر سكّاكى لغوى مى‌باشد.

قوله: الّا انّ المشبه فيها: ضمير در [فيها] به تخييليّه راجع است.

قوله: فتكون مستعملة فى غير ما وضعت له: ضمير در [تكون‌] به استعاره تخييليّه راجع است.

قوله: فتكون مجازا: ضمير در [تكون‌] به استعاره تخييليّه راجع است.

قوله: بمعنى انّها لا توجد بدون التّخييليّه: اين عبارت تفسير است براى منفى يعنى استلزام المكنى عنها للتّخييليّة نه نفى يعنى لم تكن المكنى عنها الخ.

شرح عربى‌

نعم يمكن ان ينازع فى الاتّفاق على استلزام المكنى عنها للتخييليّة لانّ كلام الكشّاف مشعر بخلاف ذلك.

و قد صرّح فى المفتاح ايضا فى بحث المجاز العقلى بان قرينه المكنى عنها قد تكون امرا وهميّا كاظفار المنيّة و قد تكون امرا محقّقا كالانبات فى انبت الرّبيع البقل و الهزم فى هزم الامير الجند الّا ان هذا لا يدفع الاعتراض عن السّكاكى لانّه قد صرّح فى المجاز العقلى بانّ نطقت الحال بكذا امر وهمى جعل القرينة للمكنى عنها و ايضا فلمّا جوّز وجود المكنى عنها بدون التّخييليّة كما فى انبت الرّبيع البقل و وجود التّخييليّة بدونها كما فى اظافر المنيّة الشّبيهة بالسّبع فلا جهة لقوله ان المكنى عنها لا تنفك‌