توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٦٤ - رد مختار سكاكى در كلام مصنف

عن التّخييليّة.

ترجمه‌

استدراك‌

شارح مى‌گويد:

بلى صحيح استكه گفتيم اتّفاق علماء منعقد شده براينكه استعاره بالكنايه مستلزم استعاره تخييليّه مى‌باشد ولى در عين حال ممكنست در اين اتّفاق خدشه و مناقشه نمائيم چه آنكه كلام زمخشرى در كشّاف بخلاف آن اشعار و اشاره دارد.

و سكّاكى نيز در كتاب مفتاح در بحث مجاز عقلى تصريح كرده است باينكه قرينه استعاره بالكنايه گاهى امر وهمى بوده همچون اظفار المنيّة و زمانى امر محقق ميباشد نظير انبات در مثال انبت الرّبيع البقل و يا مانند [هزم‌] در هزم الامير الجند.

سپس شارح مى‌گويد:

اگرچه ممكنست در ثبوت اتّفاق به بيان مذكور اشكال كرد ولى در عين حال اين اشكال اعتراض را از سكّاكى دفع نمى‌نمايد زيرا در مبحث مجاز عقلى تصريح كرده است باينكه [نطقت‌] در مثال نطقت الحال بكذا امر وهمى بوده كه بعنوان قرينه براى استعاره بالكنايه از آن استفاده شده است و نيز وقتى سكّاكى تجويز نمود استعاره بالكنايه بدون تخييليّه يافت ميشود چنانچه در [انبت الرّبيع البقل‌] چنين است و همچنين استعاره تخييليّه بدون استعاره بالكنايه تحقّق مى‌يابد چنانچه در اظفار المنيّة كه به سبع تشبيه شده اينطور است ديگر وجهى نيست براى اين‌كه بگوئيم استعاره بالكنايه از تخييليّه منفك نميشود.