توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٧ - ضرب المثل و شرح آن

يعنى مجاز مرسل را در آن تصوير ننمود محل نظر و جاى انتقاد مى‌باشد زيرا همانطورى كه مفردات بحسب وضع شخصى براى معانى وضع شده‌اند مركّبات نيز بحسب وضع نوعى موضوع براى معانى هستند بنابراين وقتى مركّبى را در غير معناى موضوع‌له استعمال نمودند الزاما بايد اين استعمال بكمك علاقه‌اى كه بين معناى موضوع‌له و غير موضوع‌له باشد حال اگر اين علاقه، علاقه مشابهت فرض شود استعمال مزبور استعاره بوده و در غير اينصورت غير استعاره يعنى مجاز مرسل مى‌باشد و چنين استعمالى كه مركّب بعلاقه غير مشابهت در غير موضوع‌له بكار رفته باشد بسيار فراوان مى‌باشد همچون جمله خبريّه‌اى كه در اخبار استعمال نشده و در غير آن بكار رفته باشد.

ضرب المثل و شرح آن‌

مجاز مركّب در صورتيكه استعمالش بر سبيل استعاره بحدّ فشوّ و كثرت برسد اصطلاحا مثل (ضرب المثل) ناميده ميشود و بخاطر همين جهت كه مثل عبارتست از كثرت استعمال مجاز مركب بر سبيل استعاره نمى‌توان ضرب المثلها را تغيير داد و بصورتى ديگر استعمال كرد چه آنكه در استعاره لازمست لفظ مشبّه‌به در مشبّه استعمال شود حال اگر مثل را تغيير دهند عين لفظ مشبّه‌به نبوده نتيجتا استعاره نبوده بالمآل مثل منتفى مى‌گردد از اينرو در ضرب المثل‌ها هيچ توجّه و عنايتى به موردى كه در آن مثل را آورده‌اند از حيث تذكير و تأنيث و افراد و تثنيه و جمع نمى‌باشد بلكه بمواردى كه ابتداءا انشاء و ايراد شده‌اند توجّه و التفات مى‌شود مثلا مى‌بينيم كه بمرد مى‌گويند: