توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢٢ - تقسيم استعاره باعتبار قدر جامع

و قرينة الاستعارة هى كون هذا الكلام كلام الموتى مع قوله‌ هذا ما وعد الرحمن و صدق المرسلون‌ .

ترجمه‌

مصنّف گويد:

و يا قدر جامع مختلف است همچون: رأيت شمسا در حاليكه از [شمس‌] انسانى اراده شده باشد همچون شمس در حسن طلعت و ارتفاع شأن.

و اگر طرفين استعاره حسّى نباشند پس يا هردو عقلى بوده همچون: من بعثنا من مرقدنا چه آنكه مستعارمنه عبارتست از [رقاد] يعنى خواب و مستعارله مرگ بوده و جامع بين ايندو عدم ظهور فعل ميباشد و تمام عقلى هستند.

شارح مى‌گويد:

و يا قدر جامع بين مستعارمنه و مستعارله مختلف ميباشد يعنى بعضى حسّى و برخى عقلى است چنانچه گوئى:

رأيت شمسا و حال آنكه از شمس انسانى را اراده كنى كه در حسن طلعت و ارتفاع شأن مانند خورشيد باشد در اينمثال حسن طلعت حسّى و ارتفاع شأن عقلى است.

سپس گويد:

كلمه [و الّا] معطوف است به [و ان كانا حسيّين‌] و تقدير كلام چنين ميباشد:

و ان لم يكن الطّرفان حسيّين يعنى و امّا اگر دو طرف استعاره حسّى نباشند پس يا هردو عقلى بوده مانند آنچه در فرموده حقتعالى آمده: