توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٢١ - تقسيم استعاره باعتبار قدر جامع

دوّم را متراخى از امر اوّل نمى‌شمرند زيرا عادت اقتضاى فاصله بيشترى را دارد مانند مثال مورد بحث با تقريرى كه در ترجمه گذشت.

قوله: لم يستقم او لم يحسن: زيرا دخول در ظلمت مصاحب و مقارن است با نزع ضوء از اينرو ترتيب بين آنها معقول و متصوّر نبوده لاجرم آوردن مفاجات كه مفيد ترتيب است مستقيم نمى‌باشد.

[تقسيم استعاره باعتبار قدر جامع‌]

متن‌

و امّا مختلف كقولك: رأيت شمسا و انت تريد انسانا كالشمس فى حسن الطّلعة و نباهة الشّان و الّا فهما امّا عقليان نحو: من بعثنا من مرقدنا ، فانّ المستار منه. الرّقاد و المستعار له الموت و الجامع عدم ظهور الفعل و الجميع عقلى.

شرح عربى‌

( و امّا مختلف) بعضه حسّى و بعضه عقلى‌ ( كقولك [رأيت شمسا] و انت تريد انسانا كالشمس فى حسن الطّلعة) و هى حسى‌ ( و نباهة الشأن) و هى عقلية ( و الّا) عطف على قوله و ان كانا حسيين اى و ان لم يكن الطرفان حسيين‌ ( فهما) اى الطرفان‌ ( امّا عقليّان نحو قوله تعالى‌ من بعثنا من مرقدنا * فانّ المستعار منه الرّقاد) اى النوم على ان يكون المرقد مصدرا ميميا و تكون الاستعارة اصليّه او على انه بمعنى المكان الّا انّه اعتبر التّشبيه فى المصدر لانّ المقصود بالنظر فى اسم المكان و سائر المشتقات انما هو فى المعنى القائم بالذّات لا نفس الذّات و اعتبار التشبيه فى المقصود الا هم الاولى و ستسمع لهذا زيادة تحقيق فى الاستعارة التبعية ( و المستعار له الموت و الجامع عدم ظهور الفعل و الجميع عقلى) و قيل عدم ظهور الافعال فى المستعار له اعنى الموت اقوى و من شرط الجامع ان يكون المستعار منه اقوى فالحق ان الجامع هو البعث الذى هو فى النوم اظهر و اشهر و اقوى لكونه مما لا شبهة فيه لاحد